Hier dus legghende sagh gheen levendigh mensch, waer dat ick heen sagh; en terwijl ick hier dus lagh in ghedachten, soo komter een jonghman by mijn zijd’ opborlen en smeet met handen en met voeten, en hy gheraeckte aende knop vande steven (die weer was comen opdrijven) seggende: „Ick ben al klaer.” Doe keeck ick om en seyde: „O Godt! leefter noch yemant?” Deze jonghman was genaemt Hermen van Kniphuysen, uyt de Eyder van daen. Ick sagh by dese jonghman een spiertjen of kleyn-mastjen drijven, en alsoo de groote mast (daer ick op lagh) vast om en wederom walterde, dat ick daer niet wel op blijven kon, seyde ick tegen hem: „schuyft my dat spiertjen toe, ick salder op gaen leggen en halen my alsoo nae u toe, soo sullen wy by malkander gaen sitten,” ’t welck hy dede, en quam alsoo by hem. Dat ick anders niet wel by hem soude gekomen hebben, quam omdat ick in ’t opvliegen soo geslagen was. Mijn rugh was heel beschadicht, hadde oock twee gaten in ’t hooft; want het quam soo aen, dat ick dochte: „o Heer! noch een beetje, soo ben ick doodt.” Ja het scheen, dat my hooren en sien vergingh. Wy saten hier by malkander, elck een inneckhout vande boegh in den arm hebbende73. Ginghen staen en keken uyt na de schuyt en boot; wordense eyndelijck gewaer, doch waren soo verd’ henen dat wy qualijck sien konden of de voor-steven of de achter-steven na ons toe lach. De son was aen ’t water om onder te gaen. Seyden doen tegen mijn maet: „Harmen, het schijnt dat onse hoop hier verloren is, want het is laet, de son gaet onder, de schuyt en boot zijn soo verd’, datmen haer qualijck sien kan; het schip is stucken, en wy moghen ’t hier (op ’t wrack) niet langh harden; daerom laet ons God almachtich bidden om een goede uytkomst.” Wy deden soo en baden Godt seer ernstelijck aen om een goede uytkomste; het welcke wy kregen, want als wy weder opsagen, so was de schuyt met de boot dicht by ons, om het welcke wy seer verblijt waren. Ick riep datelijck: „Bergh de schipper! bergh de schipper!” Sy dat hoorende waren seer verblijt en riepen: „De schipper leeft noch, de schipper leeft noch!” en roeyden daerop dichte by ’t wrack en bleven daer soo leggen met schuyt en boot; dorsten niet by ons komen, vermits zy vreesden, dat een stuck van ’t wrack door de schuyt of boot soude stooten.

De jonghman Harmen van Kniphuysen was noch soo moedich, dat hy hem van ’t wrack af begaf en swom aende boot. Hy hadde weynigh letsel gekregen van ’t opvliegen, maer ick riep: „Wilt ghy my hebben, soo moet ghy my halen, want ick ben soo geslagen, dat ick niet swemmen kan”. Doen sprongh de trompetter uyt de boot overboort met een loodlijn, (die sy noch hadden) en brocht my het end’. Ick maeckte die om mijn middel vast en sy haelden my nae de boot toe, en quam alsoo (de Heer sy gelooft!) inde boot. Inde boot wesende quam achter by Heyn Rol, Willem van Galen en de onderstierman, genaemt Meyndert Krijnsz. van Hoorn, die seer verwondert waren dat ick noch in ’t leven was. Ick hadde inde boot achter een roefjen laten maken, daer wel een paer man in mocht, dwars over de boot; daer kroop ick in en dochte: ick mocht wat overleggen; want ick giste niet langh te sullen leven, door de slagh aen mijn rugh en de twee gaeten in mijn hooft; doch seyde evenwel tegen Heyn Rol en de anderen: „Blijft te nacht by ’t wrack; wy sullen morgen alst dagh is wel eenige fictualie bergen, en mogelijck noch wel een compas vinden om het landt te vinden.” Want daer was in de schuyt en boot noch compas, noch kaert, noch boogh, noch geen of weynigh eten en gheen drincken; met sulcken haestigheyt waren sy van ’t schip ghevaren. Seyden oock, dat de opper-stierman, Jan Piet van Hoorn, de compassen uyt het nachthuys hadde genomen; ’t scheen dat hy al vrees hadde, datse het schip souden verlaten, ’t welck evenwel noch geschiede.

Nu terwijl ick alhier in dat gat of roefje lagh, soo liet de coopman het volck de riemen uytleggen en stelde het volck aen ’t roeyen, gelijck of hy alst dagh was landt meende te hebben. Maer alst dagh worde, waren wy van ’t wrack versteken, en ooc mede van ’t lant. Waren heel mismoedigh; quamen en keken in ’t gat, daer ick lagh, of ick noch leefde, en siende dat ick noch leefde spraken: „Och lieve schipper! Wat sullen wy doen? Wy sijn van ’t wrack versteken en wy sien geen landt; hebben eten noch drincken, noch boogh, noch kaert, noch compas! Wat raedt gaet ons aen?” Daer op ick seyde: „Mannen, men moste my ghehoort hebben als ick gister avondt seyde: dat ghy te nacht by ’t wrack sout blijven, dat wy wel fictualie souden krijgen, want het vlees en speck en kaes dreef my om de beenen, dat ick er qualijck door konde komen.” Sy seyden: „Lieve schipper, komt daer uyt.” Ick sey: „Ick ben soo lam, dat ick my qualijck kan reppen; wilt ghy my hier uyt hebben, soo moet ghy my helpen.” Doe quamen sy en holpen my daer uyt, en ick gingh sitten, keeck het volck over, en sy roeyden. Ick vraeghde datelijck: „Mannen, wat eten hebt ghy in de boot?” en sy brochten omtrent 7 a 8 pont broodt uyt, met alle man; wy hadden twee lege vaetjes, daer leyden wy dat broot in. Ick seyde vorder: „Mannen, legh de riemen in, het moet anders komen, want ghy sult loof74 worden, en wy hebben geen eten te geven. Legh in de riemen.” Doen seyden sy: „Wat sullen wy dan doen?” Maer seyd ick: „Treckt uwe hemden uyt en maeckt daer seylen van.” Sy seyden: „Wy hebben geen seyl-garen.” Ick seyde: „Neemt de willen van de boot75 en pluyst die aen werck en draeyt daer seyl-garen af; van de rest leght plattingh tot schooten en geerden76.” Daer op trock een yder sijn hemt uyt, en flanstese aen malkander tot seylen, ’t selfde deden sy inde schuyt mede. Telden als doen ons volck en bevonden inde boot 46 en inde schuyt 26 persoonen; maeckt 72 persoonen in ’t geheel.

Daer was een blauwe bolckvanger77 met een kussen inde boot; die worde my gegeven. De bolckvanger trock ick aen en het kussen sette ick op mijn hooft, door dien ick (als verhaelt) twee gaten in ’t hooft hadde. De barbier78 hadden wy wel mede inde boot, maer hy en hadde geen medicamenten; doch kaude evenwel wat broodt en leyd’ de kauwen also op de wonden; waer mede ick (door Godts genade) genesen worde. Ick presenteerde mijn hemt mede uyt te trecken, maer sy wildent niet hebben; droegen noch sorge voor my, om my in ’t leven te houden. Wy lietent de geheelen dagh voortdrijven; waren ondertusschen besich met de seylen te maecken. ’s Avondts warense klaer, settender die by, en trocken aen ’t seylen. Dit was den 20. dagh van November 1619. Begonnen koers te stellen aende sterren, want wy wisten goelijck waer de sterren behoorden op ende onder te gaen; stelden ’s nachts alsoo onse koers.

Het was by nacht soo kout, dat het volck klaptanden, en by daegh soo heet, datmen vergaen wou van hetten; want de son was meest boven ’t hooft.

Den 21, 22 en 23 dito practiseerden wy een graed-boogh, om hooghte te nemen; sloegen een quadrant op de plecht en teeckenden een stock met een cruys daer uyt. Wy hadden de kistemaecker Teunis Sybrantsz van Hoorn in; die hadde een passer. Hy hadde oock ten deele eenighe wetenschap om een stock te teyckenen, soo dat wy met malcander alsoo een graed-boogh maeckten en formeerden, daer wy mede schooten79. Ick sneed oock een paskaert achter op ’t boort, en leyd’ het eylandt van Sumatra daer in, met het eylandt van Java, met de straet van Sunda, die tusschen beyde eylanden in loopt. En die selfde dagh dat wy ’t schip verlooren, des middaeghs, hadde ick noch hooghte ghenomen aen de son, en bevond’ vijf en een halve graed Suyder-breete vande Equinoctiael, en het besteck inde kaert stont omtrent 90 mijlen van landt. Ick sneet ook een compas daer in; paste doe alle dagen met de passer by gissingh of, en stelde de koers 70 mijlen besijen of boven ’t gat, om, als wy landt kreghen, te beter te weten wat heen dat wy mosten. Seylden alsoo op het schieten met onse boogh en het passen aen.

Ick gaf van de 7 a 8 pont broodt elck alle dagen sijn rantsoen, soo langh alst dueren mocht; doch was wel haest op. Elck kreegh des daeghs ontrent een stuckjen soo groot als een lit van een vinger. Wy hadden geen drincken; daerom alst reghende, namen wy onse seylen neer en schoorense80 dwars over de boot heen, en vinghen het water alsoo op ’t seyl en gaerden dat in onse twee vaetjes; en als die vol waren setten die uyt de weegh, tot alst een droge dagh was dat het niet en regende. Ick sneed een neusje van een schoen en een yder quam by ’t vaetje en schepten het neusje vol en dronckent uyt, en gingh weder aen sijn plaets, daer hy gheseten had. En alhoewel wy in sulcke benautheydt waren, seydent volck: „Schipper, neemt ghy soo veel als u lust, want het mach ons doch allegaer niet helpen.” Doen ick haer beleeftheydt sagh, wilde niet meer hebben als sy. Aldus seylende met schuyt en boot, en dewijl de boot harder seylde als de schuyt, en datter niemandt inde schuyt was die hem op navegatie verstondt, soo baden dieghene die inde schuyt waren (als sy dicht by ons quamen) of sy by ons inde boot mochten over komen en seyden: „Lieve schipper neemt ons doch over, opdat wy by malcander moghen wesen”; vreesden van ons af te dwalen. Maer het volck inde boot die waren daer teghen en seyden: „Schipper, nemen wy haer over, soo sijn wy altemael om den hals, want de boot kan al het volck niet voeren”. Mosten derhalven dan wederom vande boot afhouwen.

De ellende was onder ons groot; wy hadden geen meer broodt en konden gheen landt sien. Ick maekten het volck altijdt wijs, dat wy dicht aen landt waren, datse goede moet souden houwen; maer sy murmereerden onder malcander daer al teghen en seyden tegen malcander: „De schipper mach seggen dat wy nae landt toe seylen, maer wy seylen moghelijck van landt af.” Op een dagh (alsoo het leeck dat wy ’t niet langer konden harden sonder eten) gaf Godt almachtigh datter mieuwen over de boot quamen vlieghen, ghelijck oftse gevangen wilden wesen, want sy vlogen ons bynae inde handen en lieten haer grijpen. Wy pluckten haer de veeren af en snedense aen stickjes; gaven elck wat; atense soo rau op, en het smaeckten my soo wel als ick mijn leven kost ghe-eten heb; jae, smaeckte soo soet of ick honigh in mijn mondt en keel stack. Hadden wy maer wat meer ghehadt; was pas of ter nauwer noodt soo veel dat wy konden leven, en meer niet.

En dewijl het landt hem noch niet op dee, soo wierden wy soo dwee gemaeckt, dat het volck resolveerden (doen die vande schuyt ons weder baden datse mochten overkomen) haer over te nemen; want daer en quam geen uytkomste met het landt; vreesden dat wy van dorst en van honger souden moeten sterven, en als wy mosten sterven, soo resolveerden wy noch liever met en by malcander te sterven. Namen daerop het volck uyt de schuyt over inde boot en namen al de riemen uyt de schuyt met de seylen, die setten wy mede op de boot. Hadden doen op de boot een blind, fock, groot-zeyl en besaen81. Wy hadden doe oock ontrent 30 riemen, die leyden wy over de doften heen, als een overloop. De boot was soo hol, dat het volck onder de riemen op haer neers moy mochten sitten; setten alsoo de eene helft van ’t volck onder de riemen en de ander helft boven de riemen; mochten hiermede het volk moy bergen. Waren doe met ons 72 personen inde boot; saghen malcanderen met bedroefde ooghen aen, hebbende noch eten noch drincken. Daer en was gheen meer broodt, noch de mieuwen quamen niet meer, en het wilde niet regenen.

Doen ’t nu weder op het ongesienste was om ’t leven te houden, soo quamen (door des Heeren barmhertigheydt) oversiens uytter zee op-barsten een perthy vliegende visschen, zijnde soo groot als een groote spieringh, in maniere als een school musschen, en vlogen in de boot. Daer wast doe aen ’t grabbelen! Elck dee sijn best om wat te krijghen. Wy deylden die om en aten die rau op, en smaeckten als honigh; doch het mocht al weynigh helpen. Evenwel sterckte het min of meer, en dee sooveel (met Godt) datter niemandt en sturf, ’t welck te verwonderen was, want het volck begon al sout water te drincken, teghen mijn waerschuwingh aen. Ick seyde tegen haer: „Mannen, en drinckt geen sout water, want het en sal u geen dorst verslaen; ghy sult de loop daer van krijghen en daer af sterven”. Andere kauden bosse-klooten82 en musquets-koegels; andere droncken haer eygen water. Ick dronck mijn eyghen water soo langh alst goedt was; want het worde achter nae onbequaem om gedroncken te worden.

De benauwtheydt wierde hoe langher hoe swaerder en grooter, en het volck begon soo wanhoopigh, mistroostigh en wreedt op malcanderen te sien, dat het leeck datse malcander bykans souden aenghetast hebben om te eten; jae, spraecken daer van onder malcander, en vonden goedt de jongens eerst op te eten; die op zijnde, wilden sy daer om werpen, wie men dan aentasten soud; waer over ick in mijn geest seer ontroert wierde en uyt grooter benauwtheydt badt ick Godt almachtigh, dat het sijn Vaderlijcke ontfermhertigheydt daer toe doch niet soude laten komen, en ons niet versoecken boven ’t vermoghen, wetende wat maecksel dat wy waren. Ick kan niet wel seggen hoe bang dat my was om dese voorslagh, te meer omdat icker (soo my docht) wel eenige sach die ’t begonnen souden hebben om de jonghens te dooden; doch ick versprack haer83 (met Godts hulpe) en bad voor de jongens en seyde: „Mannen, laet ons dat niet doen. Godt sal wel een uytkomst geven, want wy konnen niet ver van landt zijn, uytwijsende ons daghelijcx afpassen en schieten.” Sy gaven voor antwoordt: „Dat hebt ghy al langh geseyt en wy krijgen geen landt; jae, seylen mogelijck van ’t landt af”; wesende geheel t’ onvreden. Sy stelden my doe de tijdt van drie dagen, om, indien wy in dien tijdt gheen landt beseylden, de jongens te eten. Voorwaer een desperaet voornemen! Badt daerover met een vyerighen ernst aen Godt, dat hy sijn genadighe ooghen op ons soude nederslaen en gheleyden ons binnen die tijdt te lande, opdat wy gheen grouwelen souden bedrijven voor sijn ooghen.

Hier gingh de tijdt in en de noot was soo groot, dat wy ’t niet wel langher harden konden. Wy dochten dickwils: waren wy aen landt dat wy maer gras mochten eten, wat noodt wast. Ick vermaende het volck met soo veel troostelijcke reden als ick op die tijdt konde bybrenghen. Seyde dat sy doch goedts moedts souden wesen; dat de Heer het versien soude; doch was self kleynmoedigh; soude een ander troosten en behoefde self wel ghetroost te worden. Sprak menigh woordt boven ’t hert. Verdroegen en leden alsoo met malcander, dat wy soo moe en mat wierden, dat wy qualijck de macht hadden op te staen. Heyn Rol, de coopman, was soo verd’, daer hy sat daer sat hy; konde niet verder komen. Ick was noch soo moedigh, dat ick van achteren tot voor inde boot konde komen. Swarlden alsoo op Godts ghenade tot den 2. December 1619, zijnde de 13. dagh dat wy het schip verloren; doen wast een grauwe lucht met regen en stiltjes; maeckten de seylen los, schoren die dwars over de boot en kropen al te samen onder de seylen, en gaerden onse vaetjes vol water. Het volck hadden weynigh kleeren, door dien sy soo haestigh waren vertrocken, en hare hemden waren tot seylen ghemaeckt, als voor verhaelt is; hadden de meestendeel geen meer als een linnen broeckjen aen, waren met de bovenlijven naeckt. Kropen alsoo (om de warmte te scheppen) onder de seylen by malcander, en ick stont op die tijdt aen ’t roer en mijn gissingh was dicht by landt. Hoopte dat het op soude klaeren, terwijl ick aen ’t roer stondt, maer bleef even mistigh sonder dat het op wilde klaren. Ick wierde door de doockighe84 lucht en regen soo kout, dat ick ’t niet langher aen ’t roer konde harden, riep daerom een vande quartier-meesters en seyde: „Komt en verlost my eens van ’t roer, want ick macht niet langer harden.” Doe quam de quartier-meester en verloste my; ick kroop mede manck het volck om de warmte weder te krijghen.

De quartier-meester hadde gheen uur aen ’t roer ghestaen, of het begon al op te klaeren, en hy siet toe en siet terstondt landt. Hy riep met groot verheugen: „Mannen komt uyt, het landt leydt dicht voor ons! Landt! Landt!” Hadt ghy ghesien hoe dra wy onder het seyl van daen waren en voor den dagh quamen. Settender de seylen weder by en seylden nae ’t landt toe; quamen dien selfden dagh noch aen landt. De Heer almachtigh zy gelooft en gepresen, die onse bidden en smeken heeft verhoort; want wy deden des morgens en ’s avondts het gebedt, met vyerigen aendacht tot Godt en songhen oock een psalm voor en nae het ghebedt, want wy hadden noch eenighe psalm-boeckjes by ons. De meeste tijdt was ick hierin voor-leser, doch daer nae, doe de voor-leser uyt de schuyt in ons boot quam, deed hy ’t selver85.

Nu by ’t landt komende, liep de zee soo aen het landt, dat wy niet landen dorsten; doch vonden aende binnekant van ’t eylandt (want het een eylandt was) een inwijckjen; daer lieten wy de dregh86 t’ zee vallen, en hadden noch een dreghjen, dat setten wy aen landt, soo dat de boot vertuyt lagh87, en spronghen (soo goedt als wy konden) met alle man aen landt en trocken elck sijns weeghs aen ’t boschkaren87. Maer soo drae ick op ’t landt quam, viel ick op mijn knien en kuste de aerde van blijdtschap en danckte Godt voor sijn genade en barmhertigheydt, dat hy ons niet en hadde versocht, of had tot noch toe een uytkomst inde saeck gegeven; want dese dagh was de laetste, nae welcke het volck gheresolveert waren de jonghens aen te tasten en op te eten. Hier bleeckt dat de Heere de beste Stierman was, die ons gheleyde en stierde dat wy het landt kreghen, als verhaelt is.

Wy vonden op dit eylandt veel kokus-noten, maer konden (wat wy sochten) geen versch water bekomen; doch geneerden ons met het sap uyt de jonghe kokus-noten, dat een goede dranck was. En van de oude noten (die ’t pit hardt was) aten wy; maer wat te veel en onvoorsichtigh, want wy wierden dien selfden nacht al te samen heel sieck, met sulcke ellendighe pijn ende snyingh in ’t lijf en inde buyck, dat het scheen of wy barsten mosten. Kropen by malcander in ’t sant, elck klaeghde meer als d’ aer; en achternae begon het purgatie te baren, daer door wy datelijck verlichtingh gevoelden; waren ’s anderendaeghs weder fris en liepen dit eylandt bykans rondtom. Wy vonden daer geen volck, maer saghen wel tekens datter volck op geweest hadde. Hier was anders niet op om te eten als kokus-noten. Ons volck seyden tegen my dat sy aldaer een slangh ghesien hadden, die wel een vaem dick was, maer ick heb hem self niet ghesien.

Dit eylandt leydt ontrent 14 a 15 mijl van ’t landt van Sumatra. Wy haelden sooveel kokus-noten in de boot als wy konden voeren, tot victualie: de oude kokussen om te eten en de jonghe om uyt te drincken. Staken ’s avondts wederom van ’t eylandt af nae het landt van Sumatra; kregen het ’s anderendaeghs in ’t ghesicht. Quamen daer by, liepen by ’t landt langhs met een voor de windt, Oostelijck aen of om de Oost, soo langh tot dat de noten weder op waren. Doen wilden ’t volck weder aen landt; seylden dicht by de barningen van ’t landt langhs88, maer vonden geen gelegenheyt om te landen, door dien dat de zee soo geweldigh aenliep.

Doe resolveerden wy dat er 4 a 5 mannen overboort souden springen en sien of sy door de barningh aan ’t landt konden swemmen, en loopen dan by de strandt langhs, om te sien of sy nerghens eenige openingh konden sien, om met de boot in te komen. ’t Welk geschieden. Sprongen overboort, raeckten door de barningh aen landt en liepen by ’t strandt langhs, en wy seylden oock met de boot al by de wal henen.

Ten lesten vonden sy een revier. Doen trocken sy haer broecken uyt, en wuyfden dat wy daer nae toe souden komen. Wy dat siende seylden datelijck daer nae toe. Daer by komende lagh daer een banck recht voor de mondt van de revier, daer de zee soo geweldigh op storte, dat ick seyde: „Mannen, ick steeck hier niet in, of ghy moet het altemael consenteren, want raeckt de boot om, dat ghy ’t my dan niet hebt te wijten.” En vraeghden by de ry om, wat elck daer toe seyde. Gaven voor antwoort: jae, en dat sy ’t wel wilden avonturen. Doen seyd’ ick: „Ick avontuer mijn lijf by ’t uwe”. Ick stelde datelijck ordre, datse achter aen beyde zijden een riem souden uytvoeren en aen yder riem twee man. Ick stondt aen ’t roer, om de boot alsoo recht voor zee te houden. Doe staecken wy alsoo met de boot in de barningh. De eerste zee, dieder quam, bonsde de boot wel half vol water. Ick riep: „Mannen, hoos uyt! hoos uyt!” En sy hoosden uyt, met hoeden, met schoenen en met de lege vaetjes, die wy in de boot hadden; en kreghen het water meest uyt. Doe quam de tweede zee; die worp de boot bykans tot de doften toe vol water, waer door de boot soo mal lagh, of hy sincken wilde. En ick riep al: „Mannen, hou recht, hou recht! hoos uyt, hoos uyt! of wy zijn altemael lijveloos!”—Wy hieldent noch recht voor zee en hoosden ’t water uyt, soo veel wy konden.

Doe quam de derde zee en die storte te kort, soo dat wy daar weynigh water van inkreghen; en doe wast datelijck slecht water89. Raecktender alsoo met Godes hulp door. Wy proefden het water en was datelijck versch, waer over wy al te samen seer verblijdt waren en leyden de boot aen de rechterhandt vande revier aen de wal.

Op ’t landt komende was het met langh gras bewossen; toe siende, soo laghender boonen in ’t gras, ghelijck oft Eydersche boontjes waren. Doe met alle man aen ’t soecken en eten; ick self dede mede mijn best, dachte: ick sal mijn part mede sien te krijgen, en ons volck liepen een weynigh nae de hoek toe. Vonden daer vyer met eenighe toeback legghen, waer door wy heel verblijdt waren. Het scheen datter volck van ’t landt hadden gheweest, die daer vyer aen geleydt hadden, en toeback ghedroncken hebbende eenige toeback vergeten hadden, of met wil legghen laten90. Wy hadden in de boot twee bijlen, daer hackten wy boomen mede om en tacken mede af, en leyden wel tot 5 a 6 plaetsen vyer aen. Daer gingen ons volck by thienen en twaelven om staen en sitten, en droncken toeback. Doen ’t avondt was, leyden wy lustighe vyeren aen en stelden tot drie plaetsen wachten uyt, uyt vreese vande inwoonders van ’t landt, want het was donckere maen.

Nu dien selfden nacht wierden wy soo sieck vande boonen, die wy ge-eten hadden, dattet was of wy barsten souden van pijn ende snyingh inde buyck (gelijck wy te voren vande kokus-noten ghevaren waren.) En terwijle dat elck vast klaeghde, soo quamen de inwoonders van ’t landt, en meenden ons daer al te samen doodt te slaen; ghelijck ghy hier nae noch hooren sult. Onse uytgestelde wachten wordense juyst wijs91; sy quamen nae ons toe ende seyden: „Mannen, wat sullen wy doen? Daer komen sy aen!” Wy hadden geen geweer als twee bijlen met noch een roestighe deeghen, en waren daer toe noch sieck (als verhaelt) vande boonen. Resolveerden evenwel dat wy ons soo niet wilden laten doodt smijten; namen derhalven ghebrande houten inde handt en trocken teghen haer aen in het doncker; de voncken vyers vloghen over ’t landt, ’t welck by het duyster een vreeslijck aensien gaf. Oock wisten sy niet of wy gheweer by ons hadden of niet. Sy namen de vlucht van ons af, achter ’t bosch, en wy keerden weder te rugh nae onse vyeren; bleven alsoo die gantsche nacht in sorge en vreese by ’t vyer sitten en staen; maer ick en de koopman Heyn Rol liepen in de boot, vertrouwden ons niet op ’t landt.

’s Morgens doen het dagh was en de son opquam of was, quamen drie vande inwoonders uyt ’t bosch loopen op strand. Wy stuerden drie van onse maets nae haer toe, die wat Maleys konden, want sy hadden voor die tijdt al in Oost-Indien geweest, soo dat sy de spraeck ten deele gheleert hadden. Die by haer komende, vraeghden die drie inwoonders haer wat volck dat wy waren; seyden: „Wy zijn Hollanders en hebben door ongheluck van brandt ons schip verloren, en zijn hier gekomen om eenige ververschinghe te ruylen, soo ghy ’t hebt.” Sy antwoorden, dat sy hoenderen en rijs hadden, daer wy heel graegh nae waren. Doe quamen sy alsoo by ons ontrent de boot en vraeghden of wy oock gheweer hadden. Wy gaven tot antwoordt: „jae, geweers genoegh, musschetten, kruyt en koegels”. Ick hadde de seylen over de boot laten halen, soo datse inde boot niet kosten sien, watter in was. Doe brochten sy ons rijs, die ghekoockt was, met ettelijcke hoenderen. Wy examineerden ons onder malcanderen92, wat gelt dat wy by ons hadden, en brochtent by malkander. D’ eene bracht 5, d’ ander 6, dese 12, d’ eene min, d’ ander meer rejaelen van achten te voorschijn93, soo dat wy in ’t geheel ontrent 80 rejaelen van achten by een brochten, van welck gheldt wy die hoenderen en rijs, die sy ghebrocht hadden, betaelden. Die hebbende seyde ick tegen ons volck: „Nu mannen, set jou nu by malcander, en laet ons nu de buyck voor eerst vol eten en sien hoe ’t dan is.” ’t Welck wy deden. De maeltijdt gedaen zijnde, maeckten wy overlegh wat ons nu te doen stondt, om ons beter te versien van ’t gheen ons noodigh was. En alsoo wy niet wel verkent waren, vraeghden haer, hoe dat landt hiete, maer konden ’t niet wel verstaen; doch konden anders niet verstaen of noemden Sumatra. Sy wesen met de handen neerwaert aen, dat Java daer lagh, en noemden Jan Coen, dat die onse Overste aldaer op Java was; ’t welck waer was, want Jan Pietersz. Coen van Hoorn was doen ter tijdt Generael, soo dat wy doen ten deele verkent worden en vast ginghen94, dat wy boven windt van Java waren; want wy hadden geen compas, waren altijdt twijffelmoedigh geweest, of onse dinghen al vast gingen; stelden ons in die saeck doe vry wat gheruster.

Maer alsoo wy meer victualie van doen hadden, om onse reys te vervorderen, soo resolveerden wy, dat ick met vier vande maets met een prauwtjen de revier op soude varen naer het dorp, dat een stuck weeghs op lagh, met het gheldt dat wy doen noch hadden, om aldaer victualie te koopen, sooveel wy krijghen konden. ’t Welck ick dede en voeren op.

In ’t dorp komende kochten wy rijs ende hoenderen en stuerden ’t nae de boot by Heyn Rol, de koopman, ordre stellende dat elck sijn part soude krijghen, op datse niet kijven souden, en ick met de vier maets lieten in ’t dorp 2 a 3 hoenderen koocken met wat rijs; ginghen by malkander sitten en aten soo veel als ons luste. Daer was oock dranck, die sy uyt boomen tappen95, die soo sterck was datmen daer wel droncken af konde worden. Droncken daer van mede eens om, met malkander, doen wy ghe-eten hadden. Terwijl wy aten, saten de inwoonders van ’t dorp rondtom ons en keecken ons aen, als of sy ons de beten uyt de mondt wilden kijcken.

Nae de maeltijdt kocht ick een buffel voor vijf en een halve rejael van achten en betaelden hem; maer de buffel betaelt wesende, konden wy hem door de groote wildigheydt niet krijghen; spilden daer veel tijdt mede, en alsoo het laet worde, wilde ick met de vier maets weer nae de boot; souden, soo my dochte, de buffel ’s anderendaeghs wel krijgen. Hier over baden my de vier voorschreven maets, of ick wilde toestaen, dat sy die nacht daer mochten blijven, inbrenghende dat sy ’s nachts, alst beest soude sitten, het wel souden krijghen. Hoewel ick haer dit afriedt, soo consenteerde ik het ten langhen lesten, door haer langh aenstaen. Ick nam mijn afscheyt, en seyden of wenschten malkanderen goeden nacht.

Aende kant vande revier komende, daer de prauw lagh, stond’ daer een hoop volcx vande inwoonders en haperden gheweldigh teghen malkander96. Het scheen dat de eene wilde hebben dat ick voer en de andere niet. Ick greeper een of twee (uyt den hoop) by den arm en stuwdese nae de prauw toe, om te varen, gelijck of ick noch meester was, en ick was boven half knecht niet. Sy saghender soo vreesselijck uyt als bullemannen, doch lieten haer ghesegghen, en twee ginghen met my inde prauw. De eene gingh achter sitten en de ander voor, elck met een scheppertjen97 in de handt, en staecken af. Sy hadden elck een kris op haer zijd’ steecken, zijnde een geweer oft een ponjaert was, met vlammen98.

Doen wy wat gevaren hadden, quam de achterste nae my toe, want ick sat midden inde prauw, en wees dat hy gheldt wilde hebben. Ick taste in mijn diessack99, haelder een quaertjen uyt en gaf het hem. Hy stondt en bekeeck het, en wiste niet wat hy doen wilde; doch nam het ten lesten en wond’ het in sijn kleetjen, dat hy om sijn middel hadde. De voorste, siende dat sijn maet wat ghekregen hadde, quam mede nae my toe en bewees my, dat hy oock wat hebben wilde. Ick dat siende haelde weder een quaertjen uyt mijn diessack, en gaf het hem. Hy stondt en bekeeck het mede; het leeck dat hy in twijffel was of hy het geldt wilde nemen, dan of hy my wilde aentasten, ’t welck sy licht souden hebben konnen doen, want ick hadde geen gheweer en sy hadden (als verhaelt) elck een kris op zijd’.

Daer sat ick als een schaep tusschen twee wolven, met duysent vreesen. Godt weet hoe ick te moede was. Voeren alsoo voor stroom af (want daer gingh harde stroom). Ontrent ter halver weegh (aende boot) zijnde, begonnen sy te tieren en te parlementen100; ’t scheen aen alle teyckenen dat sy my om den hals wilden brenghen. Ick dit siende was soo benauwt, dat my het herte in ’t lijf trilde en beefde van vreese; keerde my derhalven tot Godt en badt hem om ghenade, en dat hy my verstant wilde gheven, wat my best in die gheleghentheydt stondt te doen. En het scheen of my inwendigh geseydt worde, dat ick singen soude, ’t welck ick dede, hoewel ick in sulcken benauwtheydt was; en songh dat het door de boomen en bosschaedje klonck, want de revier was aen beyde zijden met hooge boomen bewassen101. En als sy sagen en hoorden dat ick soo begon te singen, begonnen sy te lacchen en gaepten datmen haer inde keel sien kon, soo dat het leeck dat sy meenden dat ick gheen swarigheydt van haer maeckte; doch ick was heel anders in mijn herte gestelt als ick vertrouw dat sy meenden.

Aldaer bevond’ ick metter daedt, dat een mensche uyt vreese en benauwtheydt noch singhen kan; en wy raeckten temet soo verde voort, dat ick de boot sagh leggen. Doe gingh ick over eynd’ staen en wuyfde ons volck (die by de boot stonden) toe. Sy my gewaer wordende, quamen datelijck nae my toe, by de kant vande revier langhs, en ick wees teghen die twee die my afbrochten, dat sy met de prauw aen landt souden sturen, ’t welck sy deden, en wees haer dat sy voorheen loopen souden, want ick dacht: soo sult ghy my altijdt van achteren niet doorsteecken. Doe quamen wy alsoo by ons volck.

Die perijckel en benautheydt (door Godts genade) ontkomen sijnde, by de boot komende, vraeghden de twee inwoonders waer ons volck sliep. Wy seyden: onder die tentjes; want ons volck hadden tentjes van bladeren gemaeckt daer sy in kroopen. Sy vraeghden oock waer ick en Heyn Rol, de coopman, sliepen; seyden: inde boot onder ’t seyl. Doen ginghen sy weder wegh nae het dorp. Doe vertelde ick Heyn Rol en het ander volck, hoe ick ghevaren was, en dat ick een buffel in ’t dorp ghekocht hadde, die wy op dien avondt niet wel konden krijgen; dat de vier maets, die ick mede genomen had, my gebeden hadden, of sy aldaer te nacht mochten blijven, dat sy het beest alst lagh souden vanghen en aen boort brengen, ’t welck ick door langh aenstaen consenteerde, met conditie dat sy morgen ochtent by tijdts aen boort mosten komen met het beest.

Dit en wat ons meer was ontmoet vertelt hebbende, ginghen wy t’ samen legghen slapen, die nacht over. ’s Morghens doen het dagh was, jae de son al een groot stuck geresen was, vernamen wy noch geen volck noch gheen beest. Doe begonnen wy twijffelmoedigh te worden, dat het met die vier maets niet wel most staen, en noch nae een wijl wachtens soo sagen wy twee vande inwoonders komen, die een beest voor haer heen dreven na ons toe. By ons komende en ick het beest siende, seyde dat het dat selfde beest niet en was, dat ick gekocht en betaelt hadde. Onse bottelier konde haer ten deele verstaen; die vraeghde, waerom dat sy dat selfde beest niet en brochten, dat ick gekocht hadde, als oock waer ons volck bleef (te weten die vier man, die met my nae ’t dorp waren gevaren). Gaven tot antwoordt, dat sy dat beest niet en hadden konnen krijghen, en dat ons volck met noch een beest aenquamen; soo dat wy doen ten deele te vreden waren. En dewijle dat dit beest, dat dese twee swarten gebrocht hadden, soo gheweldigh sprongh en steygerde, seyde ick teghen Willem van Galen, de sarjant: „Neem de bijl inde handt en hackt het beest in sijn hacken, opdat het ons niet en ontloopt; want wy mogen tegen geen schaed’102.” ’t Welck hy dede; nam de bijl en hield103 het in sijn hacken dat het neerstorte.

Doen begonnen die twee swarten te roepen en te schreeuwen dat het wonder was, en op dat schreeuwen quamender wel 2 a 300 man (die ’t weten mocht) achter ’t bosch uytgheloopen, en meenden ons alsoo de boot af te snijden en ons al te samen doodt te slaen; maer worden haer in tijdts ghewaer door drie van onse maets, die een kleyn vyertjen hadden aengeleydt een weynigh van ons af, want die quamen nae ons toe gheloopen en seyden: dat sy quamen.

Ick stapte een weynigh buyten ’t bos en sagh daer ontrent 40 uyt het bosch komen; seyde teghen ons volck: „Stae vast, want wy hebben van dat volck geen noodt, want wy zijn oock sterck van volck.” Maar sy vielen soo sterck uyt en duerde soo langh, dat ’t scheen datter gheen eynd’ van komen sou, met schilden en swaerden, en saghen ghelijck de bulleman, waer door ick verbaest104 begon te roepen: „Mannen, elck sijn best nae de boot toe, want snijden sy ons de boot af, soo zijn wy lijveloos.”

Doe stelden wy ’t op een loopen, met alleman nae de boot toe, die de boot niet krijghen kon, die koos de revier en swom daer in. Sy vervolghden ons tot de boot toe, en als wy inde boot quamen, was de boot heel reddeloos105 om daer met soo grooten haest in en mede vande wal te komen, want de seylen waren over de boot heen gehaelt tot een tent. Sy waren ons op onse hacken aende boot, terwijl wy over klommen, en staecken ons volck met hesegeyjen106 in ’t lijf (soose overklommen) dat haer de dermen tot het lijf uytliepen. Met onse twee bijlen deden wy soo veel weer als wy konden en ons roestigh deeghen dede mee sijn profijt, want achter inde boot stondt een groot keerl van een man (sijnde een backer), die hem daer mede dapper weerde.

Wy hadden een dregh achter uytleggen en een dregh t’ zee. Ick ontrent de mast over ghekomen wesende, riep teghen de backer: „Hack het tou, hack het dregge-tou af,” en hy hackte, hy hackte, maer het wilde niet af. Ick dat siende raeckte nae achteren toe, nam het tou en leyde het op de steven; doe seyde ick: „hack nu”, en hy hackte het ten eersten af. Doe stondender van ons volck voor inde boot by ’t dregge-tou en haelden de boot t’ zee. De swarten liepen ons in ’t water wel nae, maer alsoo ’t schor aen lant was107, waren sy datelijck grond af; mosten hier door onse boot verlaten, en wy vischten ons volck op, die in de revier swommen en haeldense in de boot. Met dat het volck inde boot was, gaf Godt almachtigh dat de windt met een barst datelijck uyt de landt quam, die tot die tijdt toe uytter zee ghewaeyt hadde. Voorwaer een merckelijck teycken vande genadige handt Godts. Wy settender onse seylen by en seylden eensloeghs108 het gat uyt, tegen de hooge zee aen en over de banck (daer op wy sulck een perijckel in ’t in-komen hadden uytghestaen, als verhaelt is) quamen wy nu datter weynigh water inde boot quam.

De swarten of inwoonders van ’t landt meenden dat wy daer niet uyt souden komen en sy liepen op de hoeck van ’t landt en dachten ons daer aen waer te nemen en ons doodt te smijten; maer het scheen dat het Godt alsoo niet en beliefde, want de boot was voor hoogh en vroom, en sprongh tegen de zee op; raeckten alsoo met Godts hulpe het gat uyt. Buyten wesende worde de backer (die achter inde boot hem soo wel hadde geweert met de degen) gheheel blau om ’t hooft, want hy was recht boven sijn navel inde buyck gequetst en haer geweer was fenijnigh geweest, waerdoor de wond’ met een blauwigheydt omringht worde, ’t welck ick uytsnee om het fenijn van vorder voortloopinghe te stuyten, maer mochte niet helpen, sturf evenwel voor onse oogen. Doodt sijnde setten hem overboort en lieten hem drijven. Doe telden wy ons volck en bevonden dat wy 16 man verlooren hadden, te weten elf diese aen landt hadden doodt gesmeten en de backer die wy over boort setten, met noch de andere vier maets die in ’t dorp waren ghebleven; waer over wy altesamen hartelijck bedroeft waren, haer beklagende, doch danckten evenwel de Heere, dat wy daer altemael niet waren omgekomen.

Ick voor mijn part late my voorstaen, dat die vier maets die in ’t dorp bleven de behoudenis, naest Godt, van mijn leven waren, want hadden sy mede nae de boot ghewilt, doe ick voer, soo souden sy (te weten de swarten) ons alle vijf doodt geslagen hebben, soo ick vastelijck gheloove; want doen ick op de kant vande revier by al dat volck stondt, twisten sy (als gheseydt) onder malkanderen over mijn weghvaren, doch ick maeckten haer wijs en bewees het haer, dat ick ’s anderdaeghs met al het volck by haer wilde komen. Doe scheen ’t dat sy dachten: laet ons dan geen spel maecken, dan sullen wy haer met de minste swarigheydt konnen houden en dooden. Hebben gemeent, dat ick die vier maets niet verlaten sou, hebbende daer borgh en pant genoegh aen; doch ’t is haer niet gheluckt. Evenwel ist een beklaeghelijcke saeck, dat wy die maets daer laten mosten; doch vermoede dat sy die al doodt hadden gesmeten.

Wy stelden onse koers voor wint langhs de wal henen; hadden noch acht hoenderen met een weynigh rijs by ons inde boot en dat voor 56 persoonen, die wy doen noch sterck waren. Voorwaer te weynigh voor soo veel menschen. Wy deylden hiervan yder syn paert toe. Dat op wesende spraecken met malcander dat het best was dat wy weder landt koosen, hebbende alree grooten hongher en in zee was niet109 voor ons op die tijdt te krijgen om van te leven. Keerden daerom weder nae ’t landt, sagen een bay, seylden daer in. Wy saghen aen landt veel volckx by malcander staen, daer wy nae toe liepen, doch sy verwachten ons niet, maer liepen van ons af. Konden doe aldaer geen fictualie krijgen, dan vonden vers water; daer droncken wy soo veel af als ons luste en haelden onse twee vaetjes vol van dat water, en voeren by de klippen om. Daer vonden wy kleyne oesterkens en alekruycken; pluckten daer van elck sijn diessacken vol. Ick hadde op die plaets daer wy ’t volck verlooren ontrent een hoet vol peper ghekocht, die ons hier wel te pas quam met de oesters te eten, want het gloeyde lustigh in de maegh.

Seylden doe weder de bay uyt en koosen zee, om onse reys te vervorderen. Een stuck weeghs buyten ’t landt komende, begon het een heele storm te waeyen, soo dat wy al onse seylen mosten innemen; die haelden wy doe over de boot heen, en kropen met alleman onder de seylen, en lietent op Godts genade drijven tot ontrent twee uren voor den dagh; doe begon ’t weer af te nemen en worde weder goet weer; quamen voor den dagh, settender onse seylen weder by. Doe kreghen wy inde wint, seylden van de wal af. ’t Scheen of Godt ons voor grooter ongeluck bevrijden wilde, want hadden wy dese storm en dese contrarie-wint niet gekregen, souden by de wal langhs ghevaren en wel licht op de water-plaets, die daer dicht by lagh, op Sumatra aengheloopen hebben, daer de onse veel plachten aen te varen; en die waren nu bittere vyanden vande Hollanders, want korts voor dese tijdt waren daer noch veel Hollanders doodt gheslaghen, die daer ghekomen waren om water te halen. En doen ’t dagh worde, saghen wy drie eylanden voor uyt leggen; resolveerden daer nae toe te seylen, vermoeden daer geen volck op, hoopten daer wel yets te krijghen tot ons onderhoudt; quamen daer dien selfden dagh noch aen. Wy vonden daer datelijck vers water, en daer wossen oock groote rieden, soo dick als een man om sijn been, die hackten wy met onse bijlen om. Dese rieden worden genaemt bamboesen. Wij stieten de knockels met een stock door, behalven de onderste knockel; daer gooten wy water in en stakender stoppen op, en hier mede kregen wy wel een last vers water inde boot. Vonden daer oock palmede-boomen, die boven inde top soo murwe sijn, als oft rietspieren waren; die hackten wy mede om, en namen de boven-enden die goedt waren tot onse fictualie. Het volck liepen het eylandt door en door te boschkaren, doch konden anders niet vinden dat waert was.