The Project Gutenberg eBook of Gereformeerde Dogmatiek deel III, by Dr. Herman Bavinck.

3. Schrift en ervaring getuigen echter, dat al deze werkingen der vocatio externa niet altĳd en bĳ allen tot het oprecht geloof en de zaligheid leiden. Vanzelf rĳst dus de vraag, wat de diepste en laatste oorzaak van die verschillende uitkomst is. Daarop werd in de christelĳke kerk in hoofdzaak drieërlei antwoord gegeven. Sommigen zeiden, dat die verschillende uitkomst te danken was aan den wil des menschen, hetzĳ die wil van nature of door de genade van den Logos of door die in den doop of ook door die in de roeping de kracht ontvangen had, om het evangelie aan te nemen of te verwerpen. Op dit standpunt is er geen onderscheid van vocatio externa en interna, van vocatio sufficiens en efficax. Innerlĳk en wezenlĳk is de roeping altĳd en bĳ allen dezelfde; zĳ heet alleen efficax naar de uitkomst, als iemand haar gehoor geeft. Na alwat vroeger, vooral deel II 355v. over het pelagianisme gezegd is, behoeft dit antwoord geen breedvoerige weerlegging meer. Het is duidelĳk, dat het geen oplossing biedt. Men kan wel in de practĳk bĳ de naaste oorzaak blĳven staan en bepaaldelĳk het ongeloof toeschrĳven aan den wil van den mensch. Men spreekt dan ook naar waarheid, Deut. 30:19, Jos. 24:15, Jes. 65:12, Mt. 22:2, 23:37, Joh. 7:17, Rom. 9:32 enz.; de zondige wil van den mensch is oorzaak van zĳn ongeloof. Maar reeds in de practĳk schrĳven alle vromen ten allen tĳde en onder alle richtingen hun geloof en zaligheid alleen aan Gods genade toe, deel II 351. Er is niets, dat hen onderscheidt dan die genade alleen, 1 Cor. 4:7. En daarom kan dit onderscheid ter laatste instantie niet liggen in den menschelĳken wil. Blĳft men daarbĳ toch als de laatste oorzaak staan, dan verheffen zich in eens al de psychologische, ethische, historische en theologische bezwaren, die ten allen tĳde tegen het pelagianisme ingebracht zĳn. Eene onberekenbare willekeur wordt ingevoerd, de zonde verzwakt, de beslissing over de uitkomst der wereldgeschiedenis in handen van den mensch gelegd, de regeering aller dingen aan God onttrokken, zĳne genade te niet gedaan. Ook al schrĳft men de macht, om voor of tegen het evangelie te kiezen, aan de herstelling door de genade toe, de zaak wordt daardoor toch niet beter. Men voert dan eene genade in, die enkel en alleen in de herstelling der wilskeuze bestaat, van welke de Schrift met geen woord melding maakt, die eigenlĳk de wedergeboorte al onderstelt en ze toch eerst na goede keuze van den wil tot stand brengen moet, cf. Frank, Syst. d. chr. Wahrh. II 325. Ook raakt men op dit standpunt verlegen met al die millioenen van menschen, die nooit het evangelie hebben gehoord of ook als kinderkens wegstierven en die daarom nooit in de gelegenheid werden gesteld, om Christus aan te nemen of te verwerpen. De vrĳe wil des menschen kan daarom de laatste oorzaak van geloof en ongeloof niet zĳn. Een ander antwoord werd daarom op de bovengestelde vraag door Bellarminus gegeven; hĳ verwierp zoowel de leer van Pelagius als van Augustinus, zocht een middenweg te bewandelen, en zeide, dat de efficacia der roeping daarvan afhing, of zĳ tot iemand kwam in een geschikten tĳd, als zĳn wil genegen was om haar op te volgen (congruitas), de grat. et lib. arb. I 12. IV 11, en zoo verder de congruisten, en in de Geref. kerk Pajon, Kleman en ook Shedd, Syst. Theol. II 511-528, die de zaligheid in the highest degree probable noemt voor ieder, die ernstig en ĳverig van de middelen der genade gebruik maakt. Maar ook dit antwoord is onbevredigend. Er ligt in de congruitas wel eene belangrĳke waarheid, die door het methodisme miskend, in de Geref. leer van de gratia praeparans tot haar recht komt. Maar zĳ is geheel onvoldoende, om de efficacia der roeping te verklaren. Immers is zĳ in haarzelve niet anders dan eene suasio moralis, welke uiteraard onmachtig is dat geestelĳk leven te scheppen, hetwelk volgens de Schrift door wedergeboorte in den mensch ontstaat; voorts onderstelt zĳ, dat de mensch in het eene oogenblik niet, in het andere wel geschikt is om de genade aan te nemen, en zoekt de zonde dus in de omstandigheden en verzwakt die in den mensch; verder legt zĳ de beslissing in den wil des menschen en roept daardoor al de bedenkingen weer op, die boven genoemd en door Bellarminus zelven tegen het pelagianisme ingebracht werden; en eindelĳk legt zĳ tusschen roeping en bekeering slechts een verband van congruitas, dat als zedelĳk van aard steeds door den wil verbroken kan worden en daarom de efficacia der roeping niet waarborgen kan. Daarom werd door de Augustinianen, de Thomisten en de Gereformeerden de oorzaak, waardoor de roeping bĳ den een vrucht droeg en bĳ den ander niet, in den aard der roeping zelve gezocht. De eersten zeiden, dat er, ingeval de roeping krachtdadig is, eene delectatio victrix bĳkwam, die niet alleen het posse maar ook het velle schonk; de Thomisten spraken van eene physica praedeterminatio of actio Dei physica, welke het posse agere, door de vocatio sufficiens geschonken, in een agere deed overgaan; maar de Gereformeerden hadden tegen deze termen bezwaar, vooral tegen de omschrĳving van de daad Gods in de bekeering als eene physische en spraken liever van eene vocatio externa en interna. Deze onderscheiding komt reeds bĳ Augustinus voor, de praed. sanct. c. 8, werd van hem overgenomen door Calvĳn, op Rom. 10:16, Acta Syn. Trid. c. antidoto sess. 6, C. R. 35, 480. Inst. III 24, 8 enz., en dan ingeburgerd in de Geref. theologie. Eerst werd deze tweeërlei roeping ook nog wel anders genoemd, n.l. vocatio materialis en formalis, signi en beneplaciti, communis en singularis, universalis en specialis enz., Polanus, Synt. VI c. 32, maar de naam van uit- en inwendige roeping kreeg de overhand en heeft allengs de andere verdrongen.

Al komt deze onderscheiding nu met letterlĳke woorden in de Schrift niet voor, zĳ is toch op haar gegrond. Zĳ vloeit 1^o reeds daaruit voort, dat alle menschen van nature gelĳk zĳn, verdoemelĳk voor Gods aangezicht, Rom. 3:9-19, 5:12, 9:21, 11:32, dood in zonden en misdaden, Ef. 2:2, 3, verduisterd in het verstand, 1 Cor. 2:14, Ef. 4:18, 5:8, het koninkrĳk Gods niet kunnende zien, Joh. 3:3, slaven der zonde, Joh. 8:34, Rom. 6:20, vĳanden Gods, Rom. 8:7, Col. 1:21, die zich der wet niet kunnen onderwerpen, Rom. 8:7, uit zichzelven niets goeds kunnen denken of doen, Joh. 15:5, 2 Cor. 3:5, en, ofschoon het evangelie voor den mensch is, toch er vĳandig tegenover staan en het als een ergernis of dwaasheid verachten, 1 Cor. 1:23, 2:14. Uit den mensch is daarom het onderscheid niet te verklaren, dat na de roeping waar te nemen valt. Alleen God en zĳne genade maakt onderscheid, 1 Cor. 4:7. 2^o De prediking des Woords is zonder meer niet voldoende, Jes. 6:9, 10, 53:1, Mt. 13:13v, Mk. 4:12, Joh. 12:38-40 enz.; reeds in het O. T. werd daarom de H. Geest beloofd, die allen leeren en een nieuw hart schenken zou, Jes. 32:15, Jer. 31:33, 32:39, Ezech. 11:19, 36:26, Joel 2:28; en daartoe werd Hĳ op den pinksterdag uitgestort, om met en door de apostelen te getuigen van Christus, Joh. 15:26, 27, om de wereld te overtuigen van zonde, gerechtigheid en oordeel, Joh. 16:8-11, om te wederbaren, Joh. 3:5v., 6:63, 16:13, en te leiden tot de belĳdenis van Jezus als den Heere, 1 Cor. 12:3. Daarom wordt 3^o het werk der verlossing zoowel subjectief als objectief geheel aan God toegeschreven, en wel niet in algemeenen zin, zooals Hĳ door zĳne voorzienigheid alle dingen voortbrengt, maar bepaaldelĳk ook in dien engeren zin, dat Hĳ door bĳzondere Goddelĳke kracht de wedergeboorte en bekeering werkt. Het is niet desgenen, die wil noch desgenen die loopt, maar des ontfermenden Gods, Rom. 9:16; de roeping is realiseering der verkiezing, Rom. 8:28, 11:29. Het is God, die het hart vernieuwt en er zĳne wet in schrĳft, Ps. 51:12, Jer. 31:33, Ezech. 36:26, die verlichte oogen des verstands geeft, Ps. 119:18, Ef. 1:18, Col. 1:9-11 en het hart opent, Hd. 16:14, die zĳnen Zoon als Christus kennen doet, Mt. 11:25, 16:17, Gal. 1:16 en tot Hem henenleidt met geestelĳke kracht, Joh. 6:44, Col. 1:12, 13, die het evangelie prediken doet, niet alleen in woorden, maar ook in kracht en in den H. Geest, 1 Cor. 2:4, 1 Thess. 1:5, 6 en zelf den wasdom geeft, 1 Cor. 3:6-9, die in één woord in ons werkt beide het willen en het werken naar zĳn welbehagen, Phil. 2:13, en daartoe eene kracht bezigt, welke gelĳk is aan de werking der sterkte zĳner macht, als Hĳ Christus uit de dooden opgewekt en gezet heeft aan zĳne rechterhand, Ef. 1:18-20. 4^o De daad zelve, waardoor God deze verandering in den mensch teweegbrengt, heet dikwerf wedergeboorte, Joh. 1:13, 3:3v., Tit. 3:5 enz., en de vrucht daarvan wordt aangeduid als een nieuw hart, Jer. 31:33, καινη κτισις, 2 Cor. 5:17, θεου ποιημα, κτισθεντες ἐν Χριστῳ Ιησου, Ef. 2:10, το ἐργον του θεου, Rom. 14:20, zĳne οἰκοδομη, 1 Cor. 3:9, Ef. 2:21 enz., dat is, wat er in den mensch door de genade tot stand gebracht wordt, is veel te rĳk en te groot, dan dat het uit eene suasio moralis van het woord der prediking zou kunnen verklaard worden. Eindelĳk 5^o de Schrift spreekt zelve van de roeping in tweeërlei zin. Meermalen gewaagt zĳ van eene roeping en noodiging, die niet opgevolgd wordt, Jes. 65:12, Mt. 22:3, 14, 23:37, Mk. 16:15, 16, enz., en dan kan zĳ zeggen, dat God alles van zĳne zĳde gedaan heeft, Jes. 5:4, en dat de menschen door hun onwil niet geloofd en Gods raad, den H. Geest, de roeping hebben weerstaan, Mt. 11:20v., 23:37, Luk. 7:30, Hd. 7:51. Maar zĳ kent ook eene roeping, die God tot auteur heeft, realiseering der verkiezing en altĳd krachtdadig is; zoo bepaaldelĳk bĳ Paulus, Rom. 4:17, 8:30, 9:11, 24, 1 Cor. 1:9, 7:15v., Gal. 1:6, 15, 5:8, Ef. 4:1, 4, 1 Thess. 2:12, 2 Tim. 1:9, cf. ook 1 Petr. 1:15, 2:9, 5:10, 2 Petr. 1:3; de geloovigen kunnen daarom eenvoudig als κλητοι, Rom. 1:7, 1 Cor. 1:2, 24, κλητοι Χριστου, of κλητοι ἐν κυριῳ, 1 Cor. 7:22, d. i. geroepenen door God, die Christus toebehooren en in zĳne gemeenschap leven, worden aangeduid. Daarnaast kent Paulus wel eene prediking des evangelies aan zulken, die het verwerpen, maar hun is het evangelie eene dwaasheid, 1 Cor. 1:18, 23, eene reuke des doods ten doode, 2 Cor. 2:15, 16, zĳ verstaan het niet, 1 Cor. 2:14. Als eene kracht Gods, 1 Cor. 1:18, 24, bewĳst het zich aan hen, die door God naar zĳn voornemen geroepen worden, Rom. 8:28, 9:11, 11:28, Ef. 1:4, 5.

4. Deze roeping, in den zin van Paulus opgevat, komt daardoor vanzelf in het allernauwste verband te staan met wat elders wedergeboorte heet. Dat blĳkt reeds daaruit, dat Paulus, de roeping steeds krachtdadig nemende, van wedergeboorte bĳna niet spreekt. Slechts eenmaal bedient hĳ zich van dit woord, als hĳ in Tit. 3:5 zegt, dat God ons niet heeft zalig gemaakt uit onze werken, maar overeenkomstig zĳne barmhartigheid δια λουτρου παλιγγενεσιας και ἀνακαινωσεως πνευματος ἁγιου, d. i. door middel van het bad der door den H. Geest gewerkte wedergeboorte en vernieuwing. Wedergeboorte wordt hier met vernieuwing verbonden, wĳl zĳ er de aanvang en het beginsel van is; saam worden zĳ toegeschreven aan den H. Geest; en beide worden als een bad gedacht, waarin de H. Geest de geloovigen ondergedompeld heeft en waaruit Hĳ hen als nieuwe menschen heeft doen opstaan. Volgens Rom. 6 geschiedt dit in den doop als teeken en zegel van het genadeverbond. Als de uitverkorenen n.l. geroepen worden, dan ontvangen zĳ terstond door het geloof de rechtvaardigmaking en de aanneming tot kinderen in juridischen zin, Rom. 3:22, 24, 4:5, 5:1, Gal. 3:26, 4:5, enz., maar tegelĳk daarmede ook de gemeenschap met Christus, Rom. 6:3v., de verheerlĳking naar zĳn beeld, Rom. 8:29, 30, 1 Cor. 4:15, 2 Cor. 3:18, Gal. 4:19, en dus, wĳl Christus zelf levendmakende Geest is, 1 Cor. 15:45, 2 Cor. 3:17, den Geest van Christus als principe van een nieuw leven, Gal. 3:2, 4:6, zoodat de geloovigen nu geestelĳke, nieuwe menschen zĳn, 1 Cor. 2:15, 2 Cor. 5:17, Gal. 6:15, Ef. 2:15, 4:24, Col. 3:10, wandelende in, geleid door en tempelen zĳnde van den H. Geest, Rom. 8:14, 1 Cor. 6:19, Gal. 5:25 enz. Het woord wedergeboorte moge daarom bĳ Paulus slechts eenmaal voorkomen; zakelĳk ligt zĳ bĳ hem toch ten grondslag aan het nieuwe leven, dat de geroepene in de gemeenschap met Christus deelachtig wordt. Verwant is de voorstelling bĳ Petrus, die I 1:23 de geloovigen vermaant elkander lief te hebben, wĳl zĳ zĳn ἀναγεγεννημενοι οὐκ ἐκ σπορας φθαρτης ἀλλα ἀφθαρτου, δια λογου ζωντος θεου και μενοντος, d. i. door God, cf. 1:3, opnieuw geboren, niet uit vergankelĳk zaad, zooals bĳ de eerste geboorte, maar uit onvergankelĳk zaad, d. i. het woord Gods, zooals het door de roeping Gods in den mensch ingeplant, een λογος ἐμφυτος, Jak. 1:21 en het beginsel van een nieuw leven wordt, en dat door middel van het hun verkondigde, levende en blĳvende woord van God cf. vs. 25. Evenzoo zegt Jakobus 1:18, dat God ons naar zĳn wil gebaard, voortgebracht heeft, ἀπεκυησεν, door het woord der waarheid, opdat wĳ, Christenen, de eerstelingen van Gods schepselen zouden zĳn, d. i. het ware Israel, het bĳzonder eigendom Gods, de rechtmatige erfgenamen der belofte. Overal is hier de wedergeboorte gedacht als aanvang, beginsel, grond der heiligmaking, door God of zĳn Geest inwendig bewerkt, en plaats hebbende door middel van de roeping door het woord. Maar Johannes beschouwt de wedergeboorte uit een ander gezichtspunt. Wat uit vleesch geboren is, dat is vleesch, 3:6 en staat vĳandig tegen God over. Zulken, die alleen op natuurlĳke wĳze geboren zĳn, 1:13, zĳn uit, 8:23, 15:19 en behooren tot de wereld, 14:17, 19, 22 enz., zĳn van beneden, 8:23, uit den duivel, 8:44, begrĳpen het licht van den Logos niet, 1:5, nemen Hem niet aan, 1:11, hebben de duisternis liever dan het licht, 3:19, 20, hooren niet, 8:47, kennen God niet, 8:19, 15:21, zien het koninkrĳk Gods niet, 3:3, wandelen in de duisternis, 12:35, haten het licht, 3:20, en zĳn dienstknechten der zonde, 8:34. Zĳ kunnen ook het koninkrĳk Gods niet zien, 3:3, niet gelooven, 5:44, 12:39, niet het woord Gods hooren, 8:43, niet tot Christus komen, 6:44, den H. Geest niet ontvangen, 14:17. En daarom is er wedergeboorte van noode. Deze is een γεννηθηναι ἀνωθεν, d. i. van boven, 3:3, cf. 3:31, 8:23, 19:11, 23, ἐκ θεου, 1:13, I 2, 20, 3:9 enz., uit water en Geest, 3:5, d. i. uit den Geest, 3:6, 8, wiens reinigende werkzaamheid in het water haar beeld heeft, cf. Ezech. 36:25-27, Mt. 3:11, geheimzinnig en wonderlĳk, zoodat niemand oorsprong en wezen ervan kent, 3:8. Deze wedergeboorte wordt daarom bĳ Johannes ook niet met het woord of met de roeping in verband gebracht, maar gaat daaraan veeleer vooraf. Immers werkte Christus als Logos ook reeds vóór zĳne vleeschwording, 1:1-13; Hĳ scheen als licht in de wereld, maar deze kende Hem niet, 1:5, 9, 10. Hĳ kwam tot het zĳne, tot Israel, en de zĳnen namen Hem niet aan, 1:11; maar toch was ook toen zĳne komst niet geheel vruchteloos, want zoovelen als Hem aannamen, kregen toen al de macht om kinderen Gods te worden. En dat waren dezulken, die uit God geboren waren, 1:12, 13 cf. 1 Joh. 5:1. Voordat de menschen tot Christus komen en in Hem gelooven, zĳn zĳ al uit God, 8:47, uit de waarheid, 18:37; zĳ worden door den Vader gegeven aan den Zoon, 6:37, 39, 17:2, 9; Hĳ trekt ze tot Christus, 6:44; en al wie zoo tot Christus komt, werpt Hĳ niet uit en verliest Hĳ niet, maar bewaart Hĳ tot het eeuwige leven, 6:39, 10:28, 17:12. Christus komt, om hen, die als door den Vader Hem gegeven zĳne schapen reeds zĳn, 10:27, toe te brengen, om hen zĳne stem te doen hooren en volgen en tot ééne kudde te vergaderen, 10:16, 11:52; om hun, die al in zekeren zin kinderen Gods zĳn, 11:52, de ἐξουσια, het recht en de bevoegdheid te schenken, om het te worden, om zich als zoodanig, als geborenen uit God, als τεκνα του θεου, te openbaren en dit vooral te toonen in de broederlĳke liefde, d. i. in de liefde tot hen, die eveneens uit God geboren zĳn, 1 Joh. 5:1. Uit dit alles blĳkt, dat Johannes de wedergeboorte niet in de eerste plaats als eene ethische, doch als eene metaphysische daad Gods denkt, door zĳn Geest op wondervolle wĳze, onmiddellĳk gewerkt, opdat de alzoo wedergeborenen juist in Christus gelooven en als kinderen Gods in broederlĳke liefde openbaar zouden worden.

Ten onrechte wordt deze leer van Johannes door sommigen tot een gnostisch dualisme herleid, Scholten, Het Ev. naar Joh. 1864 bl. 89v. Holtzmann, Neut. Th. II 468 f. Het is immers geen dualisme, dat van nature bestaat, want alle dingen zĳn oorspronkelĳk door den Logos geschapen, 1:3; de wereld gansch in het algemeen is het voorwerp van Gods liefde, 3:16; God gaf zĳn Zoon, niet om de wereld te veroordeelen maar te behouden, 3:17, 12:47. Van nature behooren echter alle menschen tot de wereld, die het licht haat, wĳl hare werken boos zĳn, 3:19, 20. Zoo hangt het dus van het geloof af, of iemand het eeuwige leven ontvangt, 3:15, 16, 36. Dat geloof is een ἐργον, 6:29, het is een komen, 5:40, 6:35, 37, 44, 7:37, een aannemen, 1:11, 12, 3:11v., 5:43, een dorsten en drinken, een hongeren en eten, 4:13-15, 6:35, 50v., 7:37, het gaat niet buiten verstand en wil om maar heeft daarin zĳn wortel, 7:17. Het ongeloof wordt daarom ook aan den onwil des menschen toegeschreven, 5:40, 8:44; de mensch blĳft er verantwoordelĳk voor, 3:19, 9:41, 12:43, 15:22, 24. En al is het ook, dat de geloovigen niet meer kunnen verloren gaan, 10:28, 29, zĳ worden toch vermaand, om in Christus en in zĳn woord te blĳven, wĳl zĳ anders geen vrucht kunnen dragen, 15:4-10. Ofschoon Johannes dus de tegenstelling van geloof en ongeloof tot eene daad Gods terugleidt, waardoor Hĳ aan den eenen geeft wat Hĳ aan den anderen onthoudt, hĳ wil daarmede geenszins de zelfwerkzaamheid en de verantwoordelĳkheid des menschen te niet doen; veeleer laat hĳ beide naast elkander staan, Holtzmann II 494 f. Bĳ alle verschil in voorstelling, is er daarom tusschen Paulus en Johannes overeenstemming in de zaak. Verschil is er daarin, dat Paulus de wedergeboorte beschouwt als den ethischen aanvang van een nieuw, heilig leven en haar tot stand laat komen door de krachtdadige roeping Gods; Johannes vat ze op van hare metaphysische zĳde en verklaart uit haar het feit, dat velen Jezus’ woord hooren en aannemen, door het geloof tot Hem gaan en het eeuwige leven ontvangen. Op overeenkomstige wĳze werd in den eersten tĳd der Hervorming de wedergeboorte in ruimeren zin genomen voor de gansche vernieuwing des menschen, terwĳl zĳ in later tĳd beperkt werd tot de instorting van het beginsel des nieuwen levens, welke aan de daad des geloofs voorafging. Voegen wĳ hieraan nu nog het woord van Jezus in Mt. 19:28 toe, dan blĳkt, dat de Schrift van de wedergeboorte in drieërlei zin spreekt: als beginsel des nieuwen levens, dat door den Geest Gods vóór het geloof in den mensch geplant wordt, als de zedelĳke vernieuwing des menschen door het woord en den Geest van Christus, en eindelĳk, als herstelling van de gansche wereld in haar oorspronkelĳke volkomenheid. Zoo omvat de wedergeboorte het gansche werk der herschepping van haar allereersten aanvang in den mensch af tot haar voltooiing in den nieuwen hemel en de nieuwe aarde toe. Deze gansche herschepping heeft in Christus, bepaaldelĳk in zĳne opstanding, haar grond, 1 Petr. 1:3, haar beginsel in het woord en den Geest van Christus, haar auteur in Christus zelven, die de reformator der schepping is.

Hieruit wordt ook het verband duidelĳk, dat tusschen wedergeboorte en roeping bestaat. 1^o Er is geen wedergeboorte zonder roeping. Gelĳk God in den beginne alle dingen schiep door te spreken en nog alle dingen draagt door het woord zĳner kracht, zoo brengt ook Christus de herschepping tot stand door de macht van zĳn woord. 2^o Deze roeping heeft tot inhoud niet een woord Gods in het algemeen, maar bepaaldelĳk het woord van Christus. Hĳ heeft door zĳn lĳden en sterven het recht tot de herschepping aller dingen verworven. Hĳ heeft haar in zĳne opstanding principieel gerealiseerd; wanneer Christus als middelaar spreekt, gehoorzaamt alles zĳn woord en komt uit den dood het leven te voorschĳn; Hĳ maakt levend, die Hĳ wil, Joh. 5:21, 25, 28v. Inhoud der roeping is daarom het evangelie, de blĳde boodschap van Christus; daardoor alleen worden alle dingen vernieuwd. 3^o Dit woord van Christus, voor een oogenblik daargelaten, of het uitwendig, hoorbaar door menschen gebracht wordt of niet, moet in elk geval een λογος ἐμφυτος worden, Jak. 1:21. Eerst als het in den mensch, in de schepselen ingeplant wordt, komt daaruit als ἐκ σπορας ἀφθαρτου, 1 Petr. 1:23 het nieuwe leven te voorschĳn. 4^o Het evangelie, het woord van Christus, zóó verkondigen, dat het niet alleen tot de schepselen gebracht maar in hen ingeplant wordt, kan alleen de H. Geest. Gelĳk de schepping geschiedde door Woord en Geest, zoo volbrengt ook Christus de herschepping door zĳn woord en zĳn Geest. Hĳ is zelf geworden tot levendmakenden Geest, 1 Cor. 15:47, 2 Cor. 3:17, en herschept alle dingen sprekende door den Geest, Rom. 8:9v. 5^o Deze wedergeboorte onderstelt geenszins het bewuste leven en het actieve willen. Zĳ heeft, als herstelling der schepping in Mt. 19:28, zelfs het redeloos schepsel tot object; zĳ valt blĳkens enkele voorbeelden in de Schrift in kinderen, voordat zĳ tot jaren des onderscheids gekomen zĳn; immers is ook de kinderdoop gebouwd op de onderstelling, dat kinderen zonder hun weten in Christus tot genade kunnen aangenomen worden; zĳ gaat volgens Johannes’ evangelie aan het komen tot en gelooven in Christus vooraf. In al deze gevallen is er eene wedergeboorte alleen door inwendige, zonder uitwendige roeping. 6^o Ook wanneer zĳ tĳdelĳk samenvalt met of plaats heeft na de uitwendige roeping, δια λογου ζωντος θεου και μενοντος, 1 Petr. 1:23, is zĳ zelve toch altĳd onmiddelĳk, wĳl zĳ niet voortkomt uit het gepredikte woord, maar ἐκ πνευματος, Joh. 3:5, 6, 8, ἐκ σπορας ἀφθαρτου, 1 Petr. 1:23. De H. Geest werkt wel met en door, maar zĳne werking is niet besloten binnen het gepredikte woord; Hĳ maakt het zelf door de inwendige roeping tot een λογος ἐμφυτος en doet daaruit het nieuwe leven te voorschĳn komen. 7^o Omdat het nieuwe leven echter nooit voortkomt noch voorkomen kan dan uit het ingeplante woord en den Geest van Christus, is het, zoodra het tot bewustzĳn ontwaakt, aan het objectieve, uitwendige woord van Christus gebonden, dat met dat inwendige hetzelfde evangelie tot inhoud heeft. Regel van leer en leven is alleen de H. Schrift. 8^o Inwendige roeping en wedergeboorte staan in verhouding als zaad en plant, 1 Petr. 1:23, als een spreken door en een hooren en leeren van den Vader, Joh. 6:45, als trekken en volgen, 6:44, als geven en aannemen, 6:65, als aanbieding en (passieve) aanvaarding des heils, Amesius, Med. Theol. I 26, 7v. Voetius, Disp. II 452. 463 sq. Heidegger, Corp. Theol. 21, 61. Terwĳl dus aan de wedergeboorte altĳd een spreken Gods, een λογος ἐμφυτος voorafgaat, bieden ons noch de Schrift noch de ervaring genoegzame gegevens aan de hand, om te bepalen, of de wedergeboorte bĳ volwassenen in den regel ook plaats grĳpt na en door de uitwendige roeping, dan wel aan haar voorafgaat, Voetius Disp. II 461. Uit het evangelie en de brieven van Johannes kan afgeleid worden, dat zĳ logisch, maar toch niet, dat zĳ ook temporeel aan haar voorafgaat; en Paulus, Petrus en Jacobus houden uit- en inwendige roeping steeds met elkaar in het nauwste verband.

5. Tegen deze inwendige roeping en wedergeboorte wordt echter van pelagiaansche zĳde altĳd het bezwaar ingebracht, dat zĳ in het geestelĳke een physischen dwang invoert, met de natuur van een redelĳk wezen in strĳd is, den mensch geheel passief maakt, de zedelĳke vrĳheid en verantwoordelĳkheid ondermĳnt. Het pelagianisme is er daarom altĳd op uit, om de weerstaanbaarheid der roeping te handhaven en wedergeboorte, bekeering, heiligmaking, volharding enz. te laten afhangen van eene beslissing van den wil. Wedergeboren en gerechtvaardigd wordt hĳ alleen, die vooraf vrĳwillig eene of andere conditie volbrengt, gelooft, zich bekeert, gezind is om Gods geboden te onderhouden enz. Het wikkelt zich daarmee terstond in tal van onoplosbare moeilĳkheden. Indien de mensch tot het volbrengen van die conditiën van nature in staat is, is hĳ zoo goed, dat er heel geen wedergeboorte in den zin der Schrift van noode is; eenige zedelĳke opvoeding en verbetering is dan meer dan voldoende. Indien de mensch de kracht, om het evangelie al dan niet aan te nemen, vooraf door de gratia praeveniens in doop of roeping ontvangen moet, dan gaat er ook hier een gratia irresistibilis aan het gelooven vooraf, want de gratia praeparans wordt aan allen zonder hun willen of weten geschonken; dan heeft feitelĳk de wedergeboorte al plaats vóór de beslissing van den mensch, want operari sequitur esse, de daad volgt op het vermogen, de wil, die tot het aannemen van het evangelie in staat stelt, is blĳkens het evangelie van Johannes reeds een vernieuwde en herboren wil. Alleen is dan niet in te zien, hoe er na dat alles nog eene vrĳe wilskeuze mogelĳk is; de wil is immers door de buiten zĳn toedoen hem geschonken goede kracht reeds ten goede gedetermineerd, en juist in diezelfde mate ten goede gedetermineerd, als zĳ kracht tot eene goede keuze ontving; hoe meer men den wil door de zonde verzwakt laat zĳn en hoe meer kracht men hem in de gratia praeveniens schenken laat, des te meer en in diezelfde mate houdt ook zĳne indifferente vrĳheid op. Daarbĳ is het raadselachtig, waartoe zulk eene vrĳe wilskeuze nog noodig is; als God toch reeds van te voren en onwederstandelĳk den mensch in zooverre vernieuwen moet, dat hĳ vóór het evangelie kiezen kan, waartoe dient de handhaving van de indifferente wilsvrĳheid dan nog anders, dan alleen om Gods genade wederom te verĳdelen, zĳn genadeverbond weer even wankel en onvast te maken als dat der werken vóór den val, en Christus nog machteloozer en liefdeloozer voor te stellen dan Adam? Want Hĳ heeft alles volbracht en alles verworven, maar als Hĳ het wil toepassen, stuit zĳne macht en zĳne liefde af op den, nog wel met nieuwe krachten toegerusten wil van den mensch! Alleen om eene schĳnvrĳheid van den mensch te redden, wordt God van zĳne souvereiniteit, het genadeverbond van zĳne vastigheid, Christus van zĳne koninklĳke macht beroofd.

En als men er dan nog maar iets mede won; maar inderdaad verliest men er alles bĳ. Niet alleen wordt bĳ de volwassenen de indifferente wilsvrĳheid slechts in schĳn gered. Maar bĳ de kinderen blĳkt heel de leer onvoldoende en de onbarmhartigheid zelve. Want één van beide: de gratia, die aan de kinderen geschonken wordt, is voldoende ter zaligheid en opent hun, indien zĳ vroeg sterven, de poorte des hemels—en dan worden zĳ behouden zonder hun toedoen en zonder zelf gekozen en beslist te hebben; of zĳ is niet voldoende, maar dan zĳn ook alle kinderkens verloren, die vroeg, voordat zĳ kiezen konden, stierven; en van de kinderen, die opwassen, vallen er door vrĳe wilskeuze weer duizenden bĳ duizenden af. Het pelagianisme in zĳne verschillende vormen schĳnt barmhartig te zĳn; maar het is niets anders dan de barmhartigheid van den farizeër, die zich om de tollenaars niet bekommert. Om de wilsvrĳheid bĳ enkele duizenden volwassenen te redden, en dan nog maar in schĳn, geeft het, naar evenredigheid, millioenen van kinderkens aan de verdoemenis prĳs. Ten slotte blĳft het een raadsel, wat het pelagianisme daarop tegen hebben kan, dat God zĳne krachtdadige genade aan zondaren verheerlĳkt. Indien het de vraag opwierp, waarom God die genade slechts aan velen en niet aan allen schenkt, zou het bĳ iedereen een welwillend oor vinden. Wie heeft die vraag niet in zich voelen oprĳzen en wie is er niet tot in het diepste zĳner ziel door ontroerd? Maar die vraag keert op ieder standpunt weer en wordt door Pelagius even min als door Augustinus beantwoord; allen zonder onderscheid moeten rusten in het welbehagen Gods. De belĳders van Gods souvereiniteit zĳn hierbĳ in geen geval in ongunstiger conditie dan de verdedigers van den vrĳen wil. Want, gelĳk boven aangetoond werd, schenkt de gratia externa volgens de Gereformeerden aan allen, die onder het evangelie leven, minstens zooveel genade, als volgens de Pelagianen in de zoogenaamde gratia sufficiens hun verleend en door hen tot eene vrĳe keuze vóór of tegen het evangelie genoegzaam wordt gekeurd. De leer der inwendige roeping ontneemt aan de uitwendige roeping geen enkele zegening en weldaad, welke er naar het pelagianisme of semipelagianisme, volgens Roomschen, Lutherschen of Remonstranten door God mede verleend wordt. Op Gereformeerd standpunt blĳven alle uitwendig geroepenen objectief in dezelfde conditie verkeeren, als waarin zĳ naar andere belĳdenissen zich bevinden. De bewering der Gereformeerden is alleen, dat al die rĳke genade aan en in den mensch, als zĳ niet bepaald genade der wedergeboorte is, ongenoegzaam is, om den mensch tot eene vrĳe, besliste aanneming van het evangelie te brengen. Om te gelooven in Christus, is volgens de duidelĳke leer van het evangelie van Johannes, niet minder dan wedergeboorte van noode, eene werking van Gods kracht als in de opwekking van Christus, Ef. 1:19, 20. Alle mindere genade, hoe rĳk en heerlĳk, is onvoldoende; eene genade, die zonder te wederbaren toch den wil zoover herstelt, dat hĳ vóór het evangelie kiezen kan, wordt nergens in de Schrift geleerd en is ook eene psychologische ongerĳmdheid. Al ware deze hunne belĳdenis ook onjuist, (des neen), zĳ brengt hoegenaamd geen verandering ten nadeele in den toestand van hen, die volgens de belĳdenissen van alle Christenen ten slotte om hun ongeloof verloren gaan. Doch boven de voorstanders van de vrĳe wilskeuze hebben die van de Gereformeerde religie dit in elk geval voor, dat Gods raad zal bestaan, dat zĳn genadeverbond niet wankelt, dat Christus waarachtig en volkomen Zaligmaker is, dat het goede i. e. w. eens onfeilbaar zal triumfeeren over het kwade. Wat ernstig bezwaar kan daartegen worden ingebracht? Indien wĳ zonder ons weten der verdoemenis in Adam kunnen deelachtig zĳn—een feit, dat niemand loochenen kan—waarom zouden wĳ dan niet veelmeer zonder ons weten door God in Christus tot genade aangenomen kunnen worden? Van dwang is toch bĳ deze genade geen sprake. Om een oogenblik sterk te spreken, indien deze genade niet krachtens haar aard dwang uitsloot en God werkelĳk dwang gebruikte; wie zou dan toch nog aan het einde het recht of ook zelfs den lust hebben zich te beklagen, indien hĳ alzoo aan het eeuwig verderf ontrukt en in het eeuwige leven overgebracht werd? Wie zou den man gelĳk geven, die zich er over beklaagde, dat men hem, zonder zĳne wilsvrĳheid te eerbiedigen, uit levensgevaar had gered? Maar het is niet zoo; er is in de inwendige roeping en wedergeboorte geen dwang bĳ God, βια οὐ προσεστι τῳ θεῳ, Ep. ad Diogn. 7. Geen enkele vrome, van wat belĳdenis ook, die in het werk der genade van dwang heeft gesproken, ook al werd hĳ als een brandhout uit het vuur gerukt. Veeleer zou het zĳn wensch zĳn, dat God met meer macht in hem de zonde brak en zonder den langen weg van strĳd de zaligheid hem deelachtig maakte. Maar zoo doet God in de genade niet; alle dwang is met haar wezen in strĳd.

Want immers de genade is geen physische kracht. De Thomisten spraken van eene physica praedeterminatio, de Roomschen vatten het beeld Gods hoe langer hoe meer op als een substantieel toevoegsel aan de natuur van den mensch. Maar de Gereformeerden spraken niet alzoo. Niet alleen hielden zĳ het beeld Gods voor wezenlĳk eigen aan den mensch, maar zĳ weigerden zelfs, om de genade Gods in de vocatio interna als eene physische te omschrĳven; zĳ was wel niet louter ethisch of moreel, maar zĳ was ook niet van physischen aard, en daarom het best als supernaturalis en divina te bepalen. Zĳ brengt toch in geen enkel opzicht eenige nieuwe substantie in de bestaande schepping in, gelĳk Manicheën en Anabaptisten dat leeren, M. Vitringa III 224 sq. Dat doet zĳ niet objectief, inzoover met de genade de persoon en het werk van Christus kan worden aangeduid, want Christus, schoon ontvangen van den H. Geest, nam zĳne menschelĳke natuur aan uit Maria en bracht ze niet uit den hemel mede. Maar zĳ doet het ook niet in subjectieven zin. De genade schept nooit, zĳ herschept. De wedergeboorte, welke zĳ tot stand brengt, beteekent noch in haar eerste, noch in haar tweede, noch in haar derde beteekenis, dat er van buiten af eenige substantie aan mensch of wereld toegevoegd of in hen ingedragen wordt. Het zĳn dezelfde menschen, die eertĳds duisternis, Ef. 5:5, dood in zonden en misdaden, Ef. 2:2, roovers, gierigaards enz., 1 Cor. 6:11 waren, en die nu afgewasschen, geheiligd en gerechtvaardigd zĳn. De continuiteit van het ik blĳft gehandhaafd. En zoo is het ook dezelfde hemel en dezelfde aarde, die aan het einde der dagen vernieuwd zullen worden. Christus is geen nieuwe, tweede Schepper, maar Herschepper, Reformator aller dingen. Wĳl de zonde niet eene substantie is maar de forma der dingen aangetast en verwoest heeft, daarom kan de herschepping in geen creëeren van eenige substantie, maar moet zĳ in eene herstelling der forma, in reformatie bestaan. Reeds hierdoor is alle gedachte aan physischen dwang bĳ de genade uitgesloten. Maar er is meer. Niet alleen brengt zĳ geen nieuwe substantie in de schepping in, maar zĳ ontneemt er ook niets wezenlĳks aan, niets, dat haar (ofschoon wel „van nature”, toch) wezenlĳk eigen is. De zonde behoort niet tot het wezen der schepping. En de genade neemt niets anders uit ons weg dan de zonde alleen. Zĳ onderdrukt niet, zĳ herstelt de natuur; non tollit sed restituit et perficit voluntatem. Zĳ neemt uit ons verstand de duisternis, uit onzen wil de zwakheid, de machteloosheid weg. Zĳ geeft ons terug, wat wĳ naar ons wezen, naar de idee, moesten hebben doch door de zonde verloren. Zĳ herschept ons naar het evenbeeld desgenen, die ons geschapen heeft. Het is waar, dat zĳ, gelĳk ze eenerzĳds niet in het inplanten eener nieuwe substantie bestaat, zoo ter andere zĳde niet in eene uitwendige, zedelĳke verbetering van gezindheid en daden opgaat. Zĳ is niet maar eene reformatio vitae, gelĳk de Socinianen haar omschreven, M. Vitringa III 225 cf. 227; de Schrift spreekt daartoe van de wedergeboorte in veel te sterke bewoordingen; reeds het O. T. duidt haar aan als eene besnĳdenis des harten, Deut. 30:6, een scheppen van een rein hart en vernieuwen van een vasten geest, Ps. 51:12, een wegnemen van het steenen en geven van een vleeschen hart, Jer. 31:33v. Ezech. 11:19, 36:25, en het N. T. bezigt de woorden: geboorte van boven, Joh. 3:3, uit God, 1:13, uit den Geest, 3:5, 6, 8, wedergeboorte, Tit. 3:5, en zegt, dat degenen, die deze weldaad ontvingen, daardoor een nieuw schepsel, 2 Cor. 5:17, Gods maaksel, Rom. 14:20, Ef. 2:10, nieuwe menschen, Ef. 2:15, 4:10, 24 zĳn, ééne plante met Christus geworden zĳn in zĳn dood en opstanding, Rom. 6:5, in Christus of in den H. Geest leven en wandelen enz. De weldaad der wedergeboorte is dus veel te groot, dan dat ze door eene suasio moralis van het woord der prediking zou kunnen worden voortgebracht, zĳ onderstelt veeleer eene Goddelĳke almachtige kracht, Ef. 1:19, 20; en zĳ is ook te rĳk, dan dat zĳ alleen in eene verandering van de daden of uitingen van de menschelĳke vermogens zou bestaan. Immers is de zonde, schoon met eene daad begonnen zĳnde, in de natuur des menschen zelve ingedrongen; zĳ is geen substantia maar ook geen actus alleen; zĳ is eene innerlĳke verdorvenheid van den ganschen mensch, van zĳne gedachten en woorden en daden niet slechts, maar ook van zĳn verstand en wil, en wederom van deze niet alleen maar ook van zĳn hart, waaruit alle ongerechtigheden voortkomen, van het innerlĳkste, de kern, den wortel van zĳn wezen, van het ik des menschen zelf. En daarom is de wedergeboorte zulk eene geheel bovennatuurlĳke, allerkrachtdadigste, verborgene en onuitsprekelĳke werking Gods, waardoor Hĳ indringt tot in de binnenste deelen des menschen, het gesloten hart opent, het harde vermurwt, het onbesnedene besnĳdt, nieuwe hoedanigheden in den wil instort en dien van dood levend, van kwaad goed, van niet-willende gewillig, van wederspannig gehoorzaam maakt, Can. Dordr. III 11. 12. Nieuwe hoedanigheden zĳn het dus wel, welke de wedergeboorte in den mensch inplant, maar het zĳn toch geen andere, dan die tot zĳn wezen behooren, hebbelĳkheden, gezindheden, neigingen, die oorspronkelĳk in het beeld Gods begrepen waren en met Gods wet overeenstemden, en die de gevallen, zondige menschelĳke natuur van haar duisternis en slavernĳ, van haar dood en ellende bevrĳden. Al is het dan ook, dat de genade, die de wedergeboorte werkt, terecht irresistibilis of nog beter insuperabilis heet, wĳl zĳ allen tegenstand van den zondigen mensch verwint; al is zĳ eene gratia operans, die in den mensch werkt zonder eenige medewerking van zĳn wil; toch is en blĳft zĳ eene potentissima simul et suavissima operatio, die in de menschen niet als in stokken en blokken werkt, den wil en zĳne eigenschappen niet wegneemt noch hem dwingt met geweld, maar maakt hem geestelĳk levende, geneest, verbetert en buigt hem op eene wĳze, die liefelĳk en tegelĳk krachtig is. Cf. Can. Dordr. III IV en de oordeelen der afgevaardigden over het 3^e en 4^e art. der Remonstranten, voorts de werken over de genade, boven bl. 479 aangehaald en verder nog Trigland, Antapol. c. 23-33. Voetius, de statu electorum ante conversionem, Disp. II 402-432, de regeneratione, ib. 432-468, an Christus electis et salvandis specialem gratiam regenerationis et fidei sit meritus, ib. V 270-277. Turretinus, Theol. El. XV qu. 3-6. Spanhemius, Elenchus controv. de religione, Op. III 875 sq. Id. Disp. theol. de quinquarticulanis controversiis, Op. III 1167-1188. Hoornbeek, Theol. pract. lib. 6. Moor IV 442-534 enz.

§ 45. Geloof en Rechtvaardigmaking.

1. Het geestelĳk leven, dat in de wedergeboorte ingeplant wordt, komt met het natuurlĳk leven daarin overeen, dat het, om toe te nemen en op te wassen, gevoed en versterkt worden moet. Er is tusschen beide anders wel een groot onderscheid, want het geestelĳk leven heeft zĳn oorsprong in God, niet als Schepper maar als Zaligmaker; het is verworven door de opstanding van Christus; het is een eeuwig leven, dat niet zondigen en niet sterven kan. Maar desniettemin heeft de wedergeborene voortdurend noodig, om met kracht versterkt te worden door den Geest naar den inwendigen mensch. Ook deze versterking des geestelĳken levens is evengoed als zĳn oorsprong uit God en den rĳkdom zĳner genade. Het leven van den geestelĳken mensch is ook na zĳn ontstaan geen oogenblik los te denken van God en zĳne gemeenschap. Het is in denzelfden strikten en bĳzonderen zin, waarin het uit God is, ook door en tot God. Hĳ is het, die het voedt en onderhoudt, die het nimmer laat varen, die het tot daden en werkzaamheden doet overgaan, die niet alleen het kunnen schenkt maar ook het willen en werken werkt naar zĳn welbehagen, Phil. 2:13, 2 Cor. 3:5. Het is een leven in de gemeenschap met Christus; de geloovigen zĳn in den doop ééne plante met Hem geworden in zĳn dood en ook in zĳne opstanding, Rom. 6:5, zĳ zĳn in Christus en Christus leeft in hen, 2 Cor. 13:5, Gal. 2:20, zĳ kunnen niets doen zonder Hem, indien zĳ niet blĳven in Hem als ranken in den wĳnstok, Joh. 15:4, 5; zĳ kunnen alleen sterk worden ἐν κυριῳ και ἐν τῳ κρατει της ἰσχυος αὐτου, Ef. 6:10, door den Geest van Christus en in zĳne gemeenschap, Rom. 8:13, 26, 2 Cor. 13:13, Ef. 3:16. Maar die Geest werkt in de wedergeborenen naar verschillende zĳden. Dat kan en dat behoort zoo, wĳl de nieuwe mensch niet aanstonds in „trappen”, maar wel in „deelen” volmaakt is. In de wedergeboorte wordt principieel de gansche mensch herschapen; het ik des menschen zelf sterft en leeft uit en in Christus weer op, Gal. 2:20; het is terstond een καινος ἀνθρωπος, die in Christus geschapen wordt, Ef. 4:24, Col. 3:10, wel klein en teer maar toch in alle deelen compleet. En daarom werkt de H. Geest naar verschillende zĳden, om den nieuwen mensch gelĳkmatig en evenredig in al zĳne deelen te laten opwassen. Hĳ werkt als Geest der wĳsheid, der heiligheid en der heerlĳkheid en siert de geloovigen met allerlei krachten en gaven en deugden, Rom. 15:13, 1 Cor. 12:3v., Gal. 5:22. Bepaaldelĳk werkt Hĳ naar de zĳde des verstands de deugden van geloof, kennis, wĳsheid enz. Schoon op geheimzinnige, onnaspeurlĳke wĳze door den Geest in den mensch ingeplant, Joh. 3:8, is het geestelĳk leven toch, zoodra het zich in den mensch bewust wordt, van het eerste oogenblik af gebonden aan het Woord Gods. Het is door den H. Geest uit een λογος ἐμφυτος, uit de inwendige, evangelische roeping van Christus gewekt; het blĳft bĳ zĳn wasdom aan dat woord gebonden, en dus, zoodra het bewust wordt, ook afhankelĳk van de H. Schrift, welke het woord van Christus is. Het geestelĳk leven staat krachtens zĳn aard in rapport met de Schrift, gelĳk de plant met den bodem, waarin zĳ wortelt en waaruit zĳ haar sappen trekt. Niet met de Schrift alleen als uitwendig in letteren beschreven, maar ook als bĳ den voortduur door den H. Geest gedragen, bezield en gesproken in het hart. De vocatio interna is niet alleen noodig bĳ het ontstaan maar ook bĳ den wasdom van het geestelĳk leven. Zĳ geschiedt niet eenmaal en is met de schepping van het leven niet afgeloopen, maar zĳ zet zich altĳd voort; gelĳk God eerst alles schiep door het Woord en daarna door datzelfde Woord alle dingen onderhoudt, zoo is de vocatio interna ook werkzaam bĳ de onderhouding en ontwikkeling van het geestelĳk leven. De geloovigen zĳn κλητοι, Rom. 1:6, die de hemelsche roeping deelachtig zĳn, Hebr. 3:1, die bĳ den voortduur door God geroepen worden tot zĳn koninkrĳk, totdat zĳ het feitelĳk zullen beërfd hebben, 1 Thess. 2:12, 5:24. De daad nu, waardoor de H. Geest het Woord van Christus in zĳn geestelĳken zin en inhoud verstaan doet en het bewustzĳn voor de waarheid ontsluit, draagt in de Schrift nog den bĳzonderen naam van verlichting. Wĳl de zonde het verstand verduisterd heeft, Rom. 1:21, 1 Cor. 1:21, 2:14, Ef. 4:18, 5:8, is er ook noodig eene ἀποκαλυψις του νοος, Rom. 12:2, Ef. 4:23. Deze komt tot stand door God, die door ἀποκαλυψις, in den mensch, ἐν ἐμοι, Gal. 1:16, de verhindering wegneemt, welke de rechte kennis der zaken tot dusverre belette, Mt. 11:25, 16:17, Gal. 1:16, cf. deel I 245. Hĳ doet dit door den H. Geest te geven, die een πνευμα σοφιας και ἀποκαλυψεως is, Ef. 1:17, in de waarheid leidt, Joh. 16:23, alles leert, Joh. 14:26, 1 Joh. 2:20, en de dingen Gods doet verstaan, 1 Cor. 2:10-16. Gelĳk Hĳ bĳ de schepping door zĳn machtwoord het licht uit de duisternis liet schĳnen, zoo laat Hĳ het ook door den Zoon, Mt. 11:27 en door den Geest licht worden in de harten der menschen, 2 Cor. 4:6, en maakt de oogen des harten verlicht, Ef. 1:18. Daardoor weten, zĳ de dingen, die hun door God in het evangelie werden geschonken, 1 Cor. 2:12, hebben zĳ eene γνωσις en ἐπιγνωσις, d. i. eene hen persoonlĳk aangaande en op hen inwerkende kennis, van den Vader, Mt. 11:27, 2 Cor. 4:6, Ef. 1:17, van Christus, Mt. 16:17, van de dingen des Geestes Gods, 1 Cor. 2:14 enz., en zĳn zĳ kinderen des lichts, Luk. 16:8, Ef. 5:8, 1 Thess. 5:5, burgers van het rĳk des lichts, 1 Petr. 2:9, Col. 2:12 en wandelen in het licht, Ef. 5:8, 1 Joh. 1:7, 2:9, 10. Door de verlichting des H. Geestes gaat den mensch een gansch nieuw licht op over alle dingen, over God, Christus, zonde, genade, Schrift, kerk, wereld, dood, oordeel enz. In Gods licht ziet hĳ thans licht.

Deze kennis wordt nu in de Schrift nader omschreven als eene kennis des geloofs. Het is geheel in overeenstemming met de Schrift, te zeggen, dat de kennisse Gods in het aangezicht van Christus zalig maakt, rechtvaardigt, vergeving der zonden en eeuwig leven schenkt, 1 Kon. 8:43, 1 Chr. 28:9, Ps. 89:16, Jes. 1:3, 11:9, 53:11, Jer. 4:22, 31:34, Hos. 2:19, 4:1, 6, Mt. 11:27, Luk. 1:77, Joh. 8:32, 10:4, 14, 17:3, Rom. 10:3, 2 Cor. 2:14, Gal. 4:9, Ef. 4:13, Hebr. 8:11, 1 Joh. 5:20, 2 Petr. 1:2, 3:18. Maar wĳl zĳ krachtens haar oorsprong, wezen en voorwerp een geheel bĳzonder karakter draagt, wordt zĳ eene kennis des geloofs genoemd. Zoo bepaald, wordt zĳ echter daarmede echter volstrekt niet aangeduid als iets, dat aan de menschelĳke natuur als zoodanig vreemd is en in den zin van een donum superadditum aan haar toegevoegd wordt. Duisternis, dwaling, leugen enz. zĳn tegennatuurlĳk, eigenschappen der gevallen natuur, maar het licht der kennis behoort tot het beeld Gods, dat den mensch oorspronkelĳk en wezenlĳk eigen was. En ook de kennis des geloofs is geen volstrekt bovennatuurlĳk toevoegsel aan den mensch. Gelooven gansch in het algemeen doet ieder mensch, altĳd en op alle terrein, vooral ook op dat der wetenschap. Er is geen kennis zonder eenig geloof; het dualisme tusschen geloof en wetenschap is theoretisch en practisch onmogelĳk. Zelfs spreekt men in de dogmatiek, behalve van zaligmakend, ook van historisch, Mt. 7:26, Joh. 12:42, 43, 13:17, Hd. 26:27, 28, Jak. 2:19, tĳd-, Mt. 13:21, en wondergeloof, Mt. 9:2, 17:20, Hd. 14:9, 1 Cor. 13:2, welke van het eerste wel wezenlĳk onderscheiden zĳn en ook in onwedergeborenen vallen kunnen, maar er toch zooveel overeenkomst mede hebben moeten, dat zĳ denzelfden naam van geloof kunnen dragen. Maar zelfs het geloof in engeren zin, de fides justificans of salvifica, is geen donum superadditum naar Roomsche opvatting. Wel is het geloof eene gave Gods, Hd. 5:31, Ef. 2:8, Phil. 1:29, vrucht van zĳne δυναμις, 1 Cor. 2:4, 5, Ef. 1:19, 1 Thess. 2:13, en bepaaldelĳk door den H. Geest geschonken, 1 Cor. 12:3, 2 Cor. 4:13. Maar zĳ is toch eene gave, die niet in absoluten zin, maar slechts toevallig, ter wille van de zonde, noodzakelĳk is. De herschepping toch brengt nooit eene nieuwe substantie in wereld of menschheid in; ook in het geloof schenkt zĳ aan den mensch niet zulk een nieuw vermogen, kracht of werkzaamheid, welke de oorspronkelĳke, naar Gods beeld geschapen menschelĳke natuur niet bezat. Integendeel, de Gereformeerden beweerden terecht tegen de Remonstranten, b.v. Arminius, Op. 160, dat Adam vóór den val in zĳne natuur de kracht bezat, om in Christus te gelooven, al kende hĳ natuurlĳk Christus niet en al had hĳ Hem toen als Zaligmaker niet noodig, Gomarus, Op. I 93. Moor IV 461. Shedd, Dogm. Theol. I 454. II 482v. En zĳ hielden evenzoo tegen de Roomschen staande, dat Christus als mensch op aarde door het geloof had geleefd, boven 294. Wĳl nu de wedergeboorte principieel eene herschepping is van den ganschen mensch naar het evenbeeld desgenen, die hem geschapen heeft, is het geloofsvermogen (fides potentialis, seminalis, habitualis, semen of radix fidei) vanzelf met en in haar gegeven. Zooals kinderkens redelĳke wezens zĳn ante rationem actualem, zoo zĳn zĳ, indien zĳ kinderen des verbonds zĳn, ook fideles ante fidem actualem. Wel is het onjuist, om met oudere Luthersche theologen de wedergeboorte in donatio fidei te laten opgaan, cf. M. Vitringa III 222, want in de wedergeboorte worden evengoed de semina spei, caritatis enz., ingeplant; maar toch wordt in haar, gelĳk alle vermogens en krachten, zoo ook het geloofsvermogen hersteld. Gelooven in God, in Christus enz., is voor den wedergeboren mensch als zoodanig even natuurlĳk, als het voor ieder mensch natuurlĳk is, om aan de zienlĳke wereld te gelooven. Wel gaat, gelĳk iedere potentia eerst door zekere inwerking van buiten tot actus overgaat en een tarwegraan alleen in den schoot der aarde ontkiemt, zoo ook het geloofsvermogen, dat door de wedergeboorte is ingeplant, alleen door de voortgaande vocatio interna tot de daad des geloofs over. Maar in de wedergeboorte herstelt God toch het levensrapport, dat er oorspronkelĳk tusschen Hem en den mensch bestond; naar Gods beeld herschapen, is de mensch weder verwant aan God zelf en aan al wat Gods is, aan zĳnen Christus, aan de dingen des Geestes, aan zĳn Woord, aan zĳne kerk, aan zĳn hemel, aan de dingen, die boven zĳn. Der wereld gekruisigd en der zonde gestorven, leeft hĳ Gode. En daarom, verlicht wordende door den H. Geest, kent hĳ God ook en is in die kennis zalig, Joh. 17:3.

Maar dit mag niet zoo worden verstaan, alsof de wedergeborene deze kennisse Gods in Christus putte uit zĳn eigen hart, uit de inwendige onderwĳzing des H. Geestes. De mystiek heeft ten allen tĳde Woord en Geest tegenover elkander gesteld, de letter veracht, het inwendige woord ten koste van het uitwendige verheven en daarvoor zelfs zich beroepen op de H. Schrift, Jes. 54:13, Jer. 31:34, Mt. 11:25, 27, 16:17, Joh. 6:45, 1 Cor. 2:10, 2 Cor. 3:6, Hebr. 8:10, 1 Joh. 2:20, 27. Daartegen valt op te merken: 1^o dat zeer zeker alle kennis, op natuurlĳk en geestelĳk gebied eene relatie, eene verwantschap tusschen object en subject onderstelt. Om te zien is een oog noodig; en object en subject moeten beschenen worden door eenzelfde licht. Om te kennen is verstand noodig, en het is dezelfde Logos, die het gekende object en het kennend subject voor elkander schiep. Zoo ook moet op geestelĳk terrein bĳ het Woord de Geest, bĳ de vocatio externa de vocatio interna, bĳ de revelatie de illuminatie bĳkomen, om ons God te doen kennen in het aangezicht van Christus. 2^o De Schrift spreekt dit in bovengenoemde en andere plaatsen beslist en duidelĳk uit. In Gods licht alleen zien wĳ het licht. Maar zĳ zegt nergens, dat de wedergeborene de stof dezer kennis uit zichzelven putten kan of moet. In 1 Joh. 2:20-27 verbindt de apostel de zalving des Geestes, die de geloovigen van den Heilige, d. i. van Christus ontvangen hebben, ten nauwste met de waarheid, welke zĳ gehoord hebben, vs. 21-24; als zĳ daarin blĳven, blĳven zĳ ook in den Zoon en den Vader en hebben geen nadere onderwĳzing meer noodig. Overal verwĳst de Schrift den geloovige buiten zich, naar de openbaring Gods in natuur, wet en evangelie heen, Deut. 4:1, Jes. 8:20, Joh. 5:39, Rom. 1:20, 15:4, 2 Tim. 3:15, 1 Petr. 1:25, 2 Petr. 1:19 enz. 3^o In het natuurlĳke is het zoo, dat de mensch wel een bewustzĳn, verstand, rede meebrengt maar dat hĳ toch allen inhoud der kennis van buiten verkrĳgen moet, deel I 161v. II 39v. Veel meer is dit in het geestelĳke het geval. Want al zĳn alle geloovigen ook door den Heere geleerd, zĳ leven toch nog in het vleesch, en blĳven tot dwaling geneigd. Telkens verheffen zich in hen gedachten, die zĳ gevangen hebben te leiden tot de gehoorzaamheid van Christus. Aan zichzelven overgelaten, zouden zĳ terstond vervallen tot dwaling en leugen. En daarom is hier eene objectieve openbaring noodig, die tot regel strekt van leer en leven. 4^o Daar komt nog bĳ, dat niet zienlĳke, maar onzienlĳke, geestelĳke, eeuwige dingen het voorwerp dezer religieuse kennis zĳn. Hetgeen geen oog heeft gezien en geen oor heeft gehoord en in ’s menschen hart niet is opgeklommen, dat heeft God in het evangelie bereid dien, die Hem liefhebben. Hoe zullen wĳ deze dingen kennen, vast en zeker, tenzĳ zĳ ons in een getrouw beeld, zuiver en onvermengd, voor de oogen worden geplaatst? Wĳ wandelen hier niet door aanschouwen; zoo behooren wĳ dan de heerlĳkheid des Heeren in een spiegel te aanschouwen, om naar datzelfde beeld in gedaante veranderd te worden. 5^o En eindelĳk, gelĳk in het natuurlĳke ieder schepsel voedsel zoekt naar zĳn aard, zoo trekt ook in den geloovige het nieuwe leven altĳd weer naar het evangelie, naar het woord van Christus, naar de Schriften heen als naar den grond, waarop het steunt, als naar het voedsel, waardoor het gesterkt wordt. Niet ontbeerlĳker maar steeds onmisbaarder en heerlĳker wordt de Schrift dengene, die opwast in het geloof. Het getuigenis des H. Geestes in zĳn hart bindt hem in dezelfde mate en kracht aan de Schrift als aan den persoon van Christus zelven, deel I 502v. Uit dit alles wordt nu ook duidelĳk, waarom de religieuse kennis in de Schrift als eene kennis des geloofs omschreven en het geloof in het subjectieve werk der zaligheid zoo sterk op den voorgrond wordt geplaatst. Eigenlĳk gesproken, maakt het geloof of de kennis niet zalig, maar God maakt zalig in Christus door den H. Geest. Hĳ maakt zalig, door de weldaden des verbonds, door Christus, door zichzelven te schenken aan den zondaar. Maar wat zou die zaligheid baten, indien zĳ ons niet bewust ware en wĳ er geen kennis van droegen? Dan zou zĳ zelfs niet bestaan. Onbewuste zaligheid is wel voor den Buddhist het hoogste, en velen geven tegenwoordig aan het niet-zĳn boven het zĳn de voorkeur. Maar het hoogste zĳn is voor den Christen God te kennen en door die kennis het eeuwige leven te hebben. De kennis is daarom niet een toevallig, van buitenaf komend toevoegsel aan de zaligheid, maar vormt daarin een onmisbaar element. Er is geen zaligheid, die niet gekend, niet genoten wordt. Wat hadden wĳ aan de vergeving der zonden, aan de wedergeboorte en volkomene vernieuwing door den H. Geest, aan de hemelsche heerlĳkheid, indien wĳ er geen bewustzĳn en geen kennis van hadden. Zĳ zouden niet kunnen bestaan, zĳ onderstellen en eischen bewustzĳn, kennis, genieting, en geven daarin de zaligheid. God maakt zalig, door zichzelven in Christus te doen kennen en genieten. Wĳl echter de weldaden van het verbond der genade hier op aarde nog slechts ten deele worden geschonken, wĳl de gemeenschap met God, de wedergeboorte, de heiligmaking nog onvolkomen zĳn, wĳl de kennis onvolmaakt is, onzienlĳke dingen tot object heeft en aan de Schrift gebonden is, daarom is de kennisse Gods hier op aarde een kennis des geloofs. Het geloof is de eenige weg, waarlangs zĳ verkregen wordt, de eenige vorm, waarin zĳ optreden kan. Ja alle weldaden, vergeving, wedergeboorte, heiligmaking, volharding, hemelsche zaligheid zĳn er voor ons slechts door het geloof; alleen in het geloof genieten wĳ ze; wĳ zĳn alleen in hope zalig.

2. In het O. T. ontbreekt nog een technische term voor geloof. De zaak ontbreekt niet, want menigmaal treedt het heil op in den vorm van eene belofte, die niet anders dan door het geloof kan worden aanvaard. Daden en werkzaamheden des geloofs worden ons daarom schier op iedere bladzĳde verhaald. Maar de religieuse verhouding des menschen tot God wordt gewoonlĳk door andere woorden uitgedrukt, zooals: God vreezen, dienen, liefhebben, aankleven, vertrouwen, zich op Hem verlaten, steunen, hopen, wachten enz., boven bl. 427. Aan gelooven is het meest verwant het woord ‎‏האמין‏‎ met ‎‏ב‏‎ of ‎‏ל‏‎ van ‎‏אמן‏‎, vastmaken, zich vastmaken, vasthouden aan iets, steunen, vertrouwen, Gen. 15:6, Ex. 4:31, 14:31, Deut. 9:23, vooral Jes. 7:9, Achaz, die hulp zoekt bĳ Assur en daarop steunt, zal niet bevestigd worden, als hĳ daarvan niet afziet en alleen op God zich verlaat, en Hab. 2:4, de Chaldeën maken hunne kracht tot hun god en hunne ziel is opgeblazen, maar de rechtvaardige zal leven door zĳn vertrouwen op God en zĳne belofte. In het latere Jodendom bestond het geloof niet alleen in het aannemen van de wet als Gods gave maar ook in de meening, dat Gods goedheid aanvullen zou, wat er aan de wetsgerechtigheid ontbreken mocht. Daartegenover treedt Johannes de Dooper met de prediking op, dat zulk een geloof en zulk eene gerechtigheid geen waarde hebben, dat voor allen μετανοια en doop noodig is, om in te gaan in het rĳk van den Messias. Jezus sluit zich hierbĳ aan, maar voegt eraan toe, dat dat rĳk in Hem, den Zoon des menschen, gekomen is; Hĳ brengt daarvan de blĳde boodschap en zegt: bekeert u en gelooft het evangelie. Zoolang Jezus nu op aarde was en zelf predikte, bestond het geloof uit den aard der zaak allereerst hierin, dat men persoonlĳk in Jezus onbepaald vertrouwen stelde en daardoor overtuigd was, dat God in en door Hem sprak en wonderen deed, bĳv. Mt. 8:10, 9:28, 15:28, 17:20, 21:21,22 enz. Jezus’ persoon had zĳn correlaat in de woorden, die Hĳ sprak, en de werken, die Hĳ deed, en omgekeerd werden deze woorden en daden weer door zĳn persoon geverifieerd. Maar toen Jezus heengegaan was, kwam hierin deze verandering, dat men persoonlĳk niet meer Hem ontmoeten kon maar, om Hem te leeren kennen, gebonden was aan het woord der apostelen. Nu kreeg het geloof als het ware twee zĳden; 1^o het als waar aannemen van de apostolische getuigenis aangaande Christus, en 2^o het persoonlĳk vertrouwen op dien Christus, als nu nog levende in den hemel, en machtig, om de zonden te vergeven enz. Hoewel beide zĳden in de geschriften der apostelen naast elkander voorkomen, legt toch Johannes vooral den nadruk op het eerste moment, πιστευειν c. acc. of met een objectszin of c. dat. rei, Joh. 2:22, 4:50, 5:47, 6:69, 8:24, 11:42, 13:19, 17:8,21, 1 Joh. 5:1,5; Paulus daarentegen op het tweede, en spreekt dan van πιστις c. gen., van Jezus, Rom. 3:22, Gal. 2:16, 20, 3:22, Ef. 3:12, Phil. 3:9, van de waarheid, 2 Thess. 2:13, van het evangelie Phil. 1:27, προς θεου, 1 Thess. 1:8, εἰς Χριστον, Col. 2:5, Phil. 5, ἐν Χριστῳ, Gal. 3:26, Ef. 1:15, 2 Tim. 3:15, en van πιστευειν τινι, Rom. 4:3, Gal. 4:6, 2 Tim. 1:12, Tit. 3:8, ἐπι τινα, Rom. 4:5, 24, ἐπι τινι, Rom. 9:33, 1 Tim. 1:16 en vooral εἰς τινα, Rom. 10:11, Col. 2:5, Phil. 1:29 enz. Maar volstrekte tegenstelling is dit niet, want Johannes spreekt menigmaal van πιστευειν εἰς τινα, 2:11, 3:16, 18, 36, 4:39, 6:29 enz., εἰς το ὀνομα, 1:12, 2:23, I 5:13 en ook τινι, 3:15, 5:24, 38, 46, 6:30 en τῳ ὀνοματι, I 3:23; en Paulus construeert πιστευειν ook met τι en ὁτι, Rom. 10:9, 1 Cor. 13:7, cf. 15:14,17, 1 Thess. 4:14. Vooral is het verkeerd, de latere onderscheiding van Deo credere en in Deum credere of ook die van historisch en zaligmakend geloof met de bovengenoemde te vereenzelvigen. Menigmaal toch sluit de constructie van πιστευειν met ὁτι, bĳv. dat Jezus is de Christus, wel terdege het zaligmakend geloof in, Joh. 6:69, 8:24, 11:27, 17:8, I 1:5, Rom. 10:9; en πιστευειν τινι of εἰς τινα is dikwerf niet meer dan een historisch geloof, Joh. 7:31, 40v., 8:30v., 10:42, 11:45, 48, 12:11, 42; in 1 Joh. 5:10 staat zelfs πιστευειν εἰς την μαρτυριαν. En dit is ook begrĳpelĳk. Waarlĳk gelooven de getuigenis, welke God getuigd heeft van zĳnen Zoon, kan alleen en doet alleen hĳ, die een onbepaald vertrouwen stelt in den persoon van Christus; en omgekeerd, wie op Christus vertrouwt als Zone Gods, neemt ook onvoorwaardelĳk de getuigenis Gods aangaande Christus door den mond der apostelen aan. Het geloof sluit dus in het N. T. twee elementen in: vertrouwen op den persoon van Christus en aanvaarding van het apostolisch getuigenis. Deze beide hangen onverbrekelĳk samen, zĳ maken in subjectieven zin het wezen des Christendoms uit. Indien Christus alleen een historisch persoon ware, die door zĳn leer en leven ons een voorbeeld had nagelaten, dan ware een historisch geloof van de overgeleverde getuigenis genoegzaam, maar dan kwam het ook niet tot ware religie, tot wezenlĳke gemeenschap met God en hadde het deisme gelĳk. Indien Christus omgekeerd, naar de meening van het pantheisme, niet de historische maar slechts de ideale Christus ware, dan ware geloof aan eene getuigenis gansch overbodig, zou Christus niets anders wezen dan het zĳn Gods in ons, maar dan kwam het wederom niet tot ware gemeenschap van God en mensch, wĳl deze het wezenlĳk onderscheid van beide onderstelt. Maar nu is Christus beide: een historisch persoon, de Christus der Schriften, en tevens de verheerlĳkte Heer in den hemel, die nog leeft en regeert als het hoofd zĳner gemeente. Hĳ verwierf de zaligheid in het verleden, maar past ze zelf in het heden toe. En deze weldaden des verbonds omvatten de herschepping van het zĳn en van het bewustzĳn; zĳ bestaan in rechtvaardigmaking en in verlossing, in licht en in leven, in waarheid en in genade. Zĳ veranderen den mensch in de wereld der gedachte, maken hem vrĳ van leugen, dwaling, duisternis, doen hem God kennen als den genadige, die de zonden vergeeft, stellen hem in de rechte relatie tot God en alle dingen, doen hem bedenken de dingen, die boven zĳn en geven hem in het geloof een vasten grond der dingen, die men hoopt, en een bewĳs der zaken, die men niet ziet. En zĳ veranderen den mensch ook in zĳn zĳn, maken hem vrĳ van de smet der zonde, doen hem in het verborgene zĳns harten leven in de gemeenschap met God door Christus in den H. Geest, maken hem een burger der hemelen, geboren van boven, uit God, herschapen naar de gelĳkvormigheid aan het beeld des Zoons, opdat Hĳ zĳ de eerstgeborene onder vele broederen. En deze beide staan in onlosmakelĳk verband. Want Christus, die nedergedaald is, is dezelfde, die ook opgevaren is verre boven alle hemelen, opdat Hĳ alle dingen vervullen zou, Ef. 4:10. De H. Geest, die wederbaart, is dezelfde, die ook in ons van Christus getuigt. De Schrift leidt ons op tot Christus, die boven is, gezeten aan Gods rechterhand, en Christus, die door den Geest in onze harten woont, leidt ons terug tot de Schrift. Met het hart gelooft men ter rechtvaardigheid, maar met den mond belĳdt men ter zaligheid, Rom. 10:10. Het geloof naar de Schrift sluit beide uit: een geloof des harten, dat niet belĳdt en eene belĳdenis, die niet wortelt in het geloof des harten. Het is mystisch en noetisch tegelĳk, een onbepaald, onwankelbaar vertrouwen op Christus, als die naar het getuigenis der Schrift alles voor mĳ volbracht heeft en op dien grond thans en eeuwiglĳk mĳn Heer en mĳn God is. Cf. over het geloof in de H. Schrift, behalve de handboeken voor Bĳb. Theologie van Weiss, Holtzmann enz., Schlatter, Der Glaube im N. T. Zweite Bearbeitung. Calw u. Stuttgart 1896. C. Boetticher, Das Wesen des relig. Glaubens im N. T. Berlin Gaertner 1896. Haussleiter, Was versteht Paulus unter Chr. Glauben? Greifsw. Studiën, H. Cremer..... dargebracht, Gütersloh 1895 S. 159-182. Huther, Die Bedeutung der Begriffe ζωη und πιστευειν in d. Joh. Schriften, Jahrb. f. d. Theol. 1872 S. 1-34. Cremer s. v.

3. Wat alzoo ongedeeld en in organische eenheid in de Schrift voorkomt, is in de theologie en in het christelĳk leven menigmaal uit elkander gerukt of slechts mechanisch verbonden. Rome vat het geloof op als assensus firmus ac certus ad ea omnia, quae Deus credendo proponit en verwerpt de Protestantsche definitie, dat het zou zĳn eene fiducia specialis, dat mĳ de zonden vergeven zĳn; vertrouwen is vrucht van het geloof in den wil en kan eerst op de rechtvaardigmaking volgen, wĳl anders de Protestanten zelf niet zouden kunnen volhouden, dat alleen het geloof rechtvaardigt; in vertrouwen zit immers ook hoop en liefde in. Dit geloof als toestemming is daarom bĳ Rome onvoldoende ter rechtvaardiging, het is met andere werkzaamheden wel eene voorbereiding ervan, maar is in zichzelf informis en moet door de liefde eene fides formata worden. Bĳ Rome is het geloof nog in het geheel niet eene persoonlĳke, religieuse verhouding tot God, het draagt een inleidend karakter en is voor een groot deel fides implicita, een voor waar aannemen van alles, quod credit sacrosancta mater ecclesia. De persoonlĳke relatie tot God komt eerst in de liefde tot stand, en deze is het dan ook die rechtvaardigt en zalig maakt, cf. boven bl. 442 en deel I 476. In het wezen der zaak komt daarmede de opvatting van het geloof in de Grieksche kerk, bĳ Socinianen, Remonstranten, Rationalisten enz. overeen; het is op zichzelf niets dan een historisch voor waar houden, eigenlĳk geen religieus maar een erkenntnisstheoretisch begrip, niet uit de Schrift geput maar van het gewone, dagelĳksche spraakgebruik in de theologie ingedragen. De Hervorming heeft echter niet gevraagd: wat is gelooven in het algemeen? en daarnaar het religieuse begrip des geloofs bepaald, maar zĳ ging naar de Schrift terug, onderzocht welke beteekenis en plaats deze aan het geloof toekende, kwam daardoor tot eene geheel andere opvatting van de fides salvifica en zeide antithetisch tegenover Rome: het is niet alleen een firmus assensus maar ook een certa fiducia; het geloof is de centrale, persoonlĳke, religieuse verhouding des menschen tot God. Maar het valt niet te ontkennen, dat deze bepaling des geloofs eigenaardige moeilĳkheden medebracht en tot allerlei verschillende zienswĳzen aanleiding gaf. Ten eerste moest spoedig de vraag opkomen, in welke verhouding deze beide elementen des geloofs tot elkander staan. Van den aanvang af stelden sommigen den zetel van het geloof in het verstand, omschreven het liefst door cognitio certa, certitudo, en beschouwden de fiducia als een gevolg en vrucht van het geloof in den wil; anderen zochten het wezen des geloofs in de fiducia en deden het zetelen in het hart. Later ontwikkelde zich dit verschil tot de tegenstelling van orthodoxie en pietisme; de orthodoxie wilde door het verstand tot het hart, door de leer tot het leven komen en werd dikwerf onverschillig voor het leven; het pietisme bewandelde den omgekeerden weg en achtte menigmaal de leer van geringe beteekenis. Ten tweede kwam er spoedig verschil over de verhouding van geloof en rechtvaardigmaking. De Reformatie had het geloof opgevat als cognitio of fiducia certa, dat Christus mĳn Zaligmaker is en dat mĳ de zonden vergeven zĳn. Maar het scheen, dat deze zekerheid niet aan de rechtvaardigmaking vooraf kon gaan doch daarop volgen moest; zoo werd er sedert Gomarus tusschen een actus directus en reflexus des geloofs, tusschen toevluchtnemend en verzekerd vertrouwen, tusschen wezen en welwezen des geloofs onderscheid gemaakt. Dit verschil leidde later tot de tegenstelling van nomisme en antinomisme; het nomisme meende, dat er allerlei conditiën en bevindingen aan de zekerheid van de vergeving der zonden moesten voorafgaan en stelde het wezen des geloofs dus in een zoeken, hongeren, dorsten naar Christus enz.; het antinomisme achtte dit alles overbodig, eene verĳdeling van het werk van Christus en omschreef het geloof als vaste overtuiging, dat de zonden vergeven zĳn. Ten derde eindelĳk was de verhouding van geloof en werk moeilĳk te omschrĳven. Het was een levend geloof, fides sola doch niet solitaria, dat volgens de Hervorming rechtvaardigde. In tegenstelling met alle werken staande, mocht het geloof dus eenerzĳds volstrekt geen werk zĳn. Daar moet, zegt Comrie, Heid. Cat. Voorrede XXVI Nĳkerk Malga 1856, cf. bl. 412, in de innerlĳke natuur van het geloof iets zĳn, waardoor het van alle werken, hoe ook genaamd, onderscheiden is. Aan de andere zĳde was het toch een levend geloof en dus wel een werk en eene daad, want de potentia of habitus fidei, welke in de wedergeboorte wordt ingeplant, is formaliter nog geen fides, evenmin als een ei reeds een kip is, Voetius, Disp. II 403. 499. Dit verschil over de verhouding van geloof en werk leidde in de practĳk tot de tegenstelling van de lĳdelĳke en de werkdadige Christenen; genen blĳven bĳ de rechtvaardigmaking staan en komen aan de heiligmaking niet toe; dezen loopen gevaar de eerste te miskennen en van de laatste afhankelĳk te maken.

Al deze bezwaren en gevaren echter, welke aan de reformatorische opvatting van het geloof verbonden zĳn, pleiten niet tegen maar voor haar. Rome heeft eene zeer eenvoudige en bevattelĳke definitie van het geloof, maar doet daarmede juist te kort aan den rĳkdom van dit begrip in de Schrift. Het geloof is toch geen aannemen slechts van de getuigenis der apostelen aangaande Christus, maar een band der ziel aan Christus zelf, die boven is, gezeten aan de rechterhand Gods. Het is το ἐργον του θεου bĳ uitnemendheid, Joh. 6:29, het een en al in het christelĳk leven, het middel, waardoor wĳ Christus en al zĳne weldaden deelachtig worden, de subjectieve bron van alle heil en zegen. Terwĳl het ons door de Schrift bindt aan den historischen Christus, heft het ons tegelĳk tot de onzienlĳke wereld op, en doet ons leven in gemeenschap met den Heer uit den hemel. Waar het in den mensch ook zetele, het werkt in op al zĳne vermogens en krachten, geeft er richting en leiding aan, beheerscht zĳn verstand en zĳn hart, zĳn denken en doen, zĳn leven en handelen; Christenen zĳn geloovigen, πιστοι. Het is mystisch en noetisch, receptief en spontaan, passief en actief, eene tegenstelling van alle werken en zelf het werk Gods bĳ uitnemendheid, middel ter rechtvaardiging en beginsel der heiligmaking, heel ons leven begeleidend en eerst bĳ den dood overgaande in aanschouwing. Het is niet meer dan natuurlĳk, dat de theologie ermede worstelt, om van dit geloof eene eenigszins juiste omschrĳving te geven. En zelfs indien haar dit gelukken mocht, is zĳ toch nooit bĳ machte het leven te beheerschen en alle eenzĳdigheden en dwalingen in de practĳk te voorkomen. Toch is het mogelĳk, in de heilsorde aan het geloof die plaats en beteekenis te geven, welke naar de Schrift eraan toekomt. 1^o Daartoe dient op den voorgrond geplaatst, dat alle weldaden des heils door Christus verworven en in Hem aanwezig zĳn, en dat Hĳ zelf daarvan, als de Heer uit den hemel, door zĳnen Geest de uitdeeler en toepasser is. Noch geloof, noch bekeering zĳn conditiën, die op eenigerlei manier de zaligheid verwerven; zĳ zĳn alleen de weg, waarin de weldaden des verbonds in het subjectief bezit komen van hen, voor wie zĳ verworven zĳn. 2^o In zooverre is het volkomen juist te zeggen, dat de rechtvaardigmaking evenals de andere weldaden des verbonds aan het geloof voorafgaat. In het pactum salutis is de Zoon reeds als borg en middelaar voor de zĳnen opgetreden. Volgens 2 Cor. 5:19 heeft God de wereld met zichzelven in Christus verzoend en haar de zonden niet toegerekend, en Rom. 4:25 zegt duidelĳk, dat Christus, gelĳk Hĳ overgeleverd is om onze zonden, zoo ook opgewekt is δια την δικαιωσιν ἡμων, d. i. om, ter wille van onze rechtvaardigmaking, omdat wĳ objectief in Hem door zĳn lĳden en sterven in onze plaats gerechtvaardigd waren. De καταλλαγη is niet van den ἱλασμος daarin onderscheiden, dat deze objectief en gene subjectief is. Ook de eerste is objectief; de inhoud van het evangelie luidt: God is verzoend, neemt die verzoening aan, gelooft het evangelie, boven bl. 383. Verzoening, vergeving, heiligmaking enz., komen niet door ons geloof of onze bekeering tot stand, maar zĳ zĳn volkomen verworven door Christus; en Hĳ deelt ze uit naar zĳn wil. 3^o Te meer dient dit vastgehouden, wĳl er geen gemeenschap aan de weldaden van Christus is dan door de gemeenschap aan zĳn persoon. De weldaden des verbonds zĳn geen stoffelĳke goederen, die bezeten en genoten kunnen worden zonder en buiten den middelaar van dat verbond. Maar zĳ zĳn in Hem besloten en bestaan nooit en nergens onafhankelĳk van Hem. Als gezegd wordt, dat Christus ze verworven heeft, geeft dit te kennen, dat God al die weldaden, zonder schending zĳner gerechtigheid, uit genade schenken kan in de gemeenschap van Christus. 4^o Met name behoort onder die weldaden, die Christus verworven heeft, ook de gave des H. Geestes. Hĳ is zelf Geest geworden, Hĳ heeft door zĳn lĳden en sterven den Geest des Vaders en des Zoons ook gemaakt tot zĳn Geest, tot den Geest van Christus, en deelt dien daarom uit, gelĳkerwĳs Hĳ wil, terwĳl die Geest zelf alles uit Christus neemt. De gave des H. Geestes onderstelt dus, dat God zĳnen Christus en dat Christus zichzelf reeds meegedeeld en geschonken heeft. Ook de allereerste weldaad des heils is eene weldaad des verbonds, welke de unio mystica onderstelt. Er is niet alleen geen opstanding maar ook geen gekruisigd en begraven worden, geene afsterving van den ouden mensch dan in de gemeenschap van Christus. 5^o Deze toerekening en schenking van Christus en zĳne weldaden moge nu ideëel, in het besluit, reeds van eeuwigheid hebben plaatsgehad; ze moge objectief gerealiseerd zĳn in Christus als hoofd en middelaar, toen Hĳ mensch geworden, gestorven en opgewekt is; zĳ moge ook zakelĳk de inhoud zĳn van het woord des evangelies; zĳ wordt toch eerst individueel toegepast en uitgedeeld in de vocatio interna, en passief van ’s menschen zĳde aanvaard in de wedergeboorte. 6^o Deze reëele schenking van Christus en zĳne weldaden in de vocatio interna is van zoo groote beteekenis, dat er in het besluit en in de voldoening geen objectieve toerekening van Christus is, tenzĳ zĳ zich ook, al is het zelfs vóór de geboorte, in de vocatio interna individueel realiseere en dat er omgekeerd zonder wedergeboorte geen deel is aan Christus en zĳne weldaden. Het antinomianisme vervluchtigt den tĳd; voor God echter heeft hetgeen geschiedt in den tĳd beteekenis voor de eeuwigheid, wĳl het zelf in de eeuwigheid zĳn grondslag en beginsel heeft. 7^o Voor degenen, die opwassen, is echter ook wedergeboorte niet genoeg. Wĳl de mensch een redelĳk wezen is en het verbond der genade zĳne zelfstandigheid en vrĳheid niet doodt maar juist herstelt en bevestigt, moet de wedergeboorte overgaan in daden des geloofs. Het is Christus zelf, die door den H. Geest den mensch in zĳne gemeenschap brengt tot de vrĳe oefening des geloofs en der bekeering. En zoozeer is het antinomianisme ook hier wederom met zĳne pantheistische vervluchtiging van den tĳd aan het dwalen, dat de Schrift juist aan het geloof, dat alleen hier op deze aarde geoefend kan worden, de zaligheid verbindt. 8^o Dit geloof heeft zelf geen condities, die de mensch eerst vervullen moet om te mogen gelooven, want de vrĳheid des geloofs is voor elk overvloedig in de Schrift en het aanbod der genade aanwezig. Ook is droefheid over de zonde geen conditie, wĳl zĳ als poenitentia slechts in zekeren zin gratia praeparans mag heeten, en als resipiscentia juist vrucht en bewĳs is van het geloof. Ook is het geloof zelf geen conditie tot de andere weldaden, althans niet in dien zin, dat deze er op eenigerlei wĳze door tot stand zouden komen, maar hoogstens alleen zoo, dat het geloof subjectief noodig is, om de in Christus voorhanden weldaden te ontvangen en te genieten. 9^o Wĳl de schenking van Christus en zĳne weldaden aan het geloof voorafgaat en er op geenerlei wĳze door veroorzaakt of bewerkt wordt, kan het geloof niet anders zĳn en is het niet anders dan de subjectieve, bewuste en actieve aanvaarding van de geschonken weldaden. De omschrĳving van het geloof door toevluchtnemen, hongeren, dorsten enz., treft het wezen niet, wĳl deze alle uitingen en werkzaamheden zĳn van het geloof, en dit dus reeds onderstellen. De onderscheiding van het geloof in toevluchtnemend en verzekerd vertrouwen moge als onderscheiding, en met het oog op de practĳk, waarin de geloovige telkens aan het twĳfelen wordt gebracht, eenig recht van bestaan hebben; als scheiding is zĳ af te keuren en werkt zĳ zeer schadelĳk voor den wasdom van het geestelĳk leven. 10^o Het geloof als aanvaarding van de door Christus verworven en geschonken weldaden is niet temporeel van de geloofsverzekerdheid gescheiden, maar valt daarmede onmiddellĳk samen. Gelĳk het weten als weten de bewustheid van te weten vanzelf meebrengt, zoo sluit het geloof ook naar zĳn aard onmiddellĳke zekerheid in. Het staat tegenover bezorgdheid, Mt. 6:31, 8:26, 10:31, vreeze, Mk. 4:40, 5:36, twĳfel, Mt. 14:31, 21:21, Rom. 4:20, Jak. 1:6, ontroering, Joh. 14:1, het is onbepaald vertrouwen, Mt. 17:20, ὑποστασις en ἐλεγχος der ongeziene dingen, Hebr. 11:1. Uit die verzekerdheid des geloofs spreken en roemen de vromen des O. en N. Verbonds, Gen. 49:18, Ps. 16:8-10, 23:4-6, 31:2, 56:5, 10, 57:3 enz., Rom. 4:18, 21, 8:38, 2 Tim. 4:7, 8, Hebr. 11 enz. En toen Rome deze zekerheid verwierp, Trid. VI c. 9 en can. 13-15, heeft de Hervorming, heeft inzonderheid Calvĳn, Inst. III 2, 14v. enz. deze zekerheid in het geloof naar de Schrift weer aangewezen. Fides numquam se ipsam ignorat, Sohnius, Op. I 976. 11^o De fout van het antinomianisme bestond dan ook niet daarin, dat het het geloof als zekerheid omschreef, maar ze was hierin gelegen, dat het de onderscheiding van verwerving en toepassing des heils, van het werk van Christus en van den H. Geest uitwischte, wedergeboorte, bekeering enz. onnoodig en ongeoorloofd achtte, onder het geloof niets anders verstond dan een verstandelĳk aannemen van de sententie: u zĳn de zonden vergeven, en ten slotte heel de vergeving evenals de zonde zelve een waan achtte zonder objectieve realiteit. 12^o Als bewuste en vrĳe aanneming van Christus met alle zĳne weldaden kan het geloof hier op aarde niet anders zĳn dan tegelĳk firmus assensus en certa fiducia. Christus n.l. is verheerlĳkt en wĳ kennen Hem en zĳne weldaden niet dan uit zĳn Woord. Toch werkt Hĳ niet als andere historische personen alleen na door zĳn voorbeeld, woord en geest, maar, gelĳk Hĳ de eenige verwerver der weldaden is, zoo is Hĳ er ook de eenige bezitter en uitdeeler van. Hĳ is zelf door zĳn lĳden en sterven geworden tot levendmakenden Geest en deelt zichzelven met zĳne weldaden aan de geloovigen mede. Door zĳn Geest schenkt Hĳ zich aan hen, gelĳk Hĳ is en gelĳk Hĳ, wĳl Hĳ opgenomen is in den hemel en niet meer gezien kan worden, zich door dienzelfden Geest heeft laten beschrĳven in zĳn Woord. Daardoor herschept Hĳ ons zĳn en ons bewustzĳn, ons doen en ons denken, ons hart en verstand; Hĳ wederbaart en Hĳ rechtvaardigt ons en bevrĳdt ons alzoo van alle zonde, zoowel van haar smet als van haar schuld en van al hare gevolgen. Zelf profeet en priester en koning, maakt Hĳ ons tot profeten, die Gods gedachten verkondigen, tot priesters, die onszelven Gode wĳden, tot koningen, die heerschen over wereld en dood. En het geloof aanvaardt Christus gelĳk Hĳ zich geeft, Christum evangelio suo vestitum, Calvĳn, Inst. III 2, 6. 13^o Of men het geloof daarbĳ omschrĳve door cognitio of door fiducia, is de hoofdzaak niet; beide vormen geen tegenstelling. Calvĳn noemt het, Inst. II 6, 7 eene firma certaque divinae erga nos benevolentiae cognitio, maar zegt tevens, dat het meer is cordis quam cerebri, affectus quam intelligentiae, ib. § 8, en spreekt er bĳ Rom. 10:10 van als eene firma et efficax fiducia. Nauwkeurig gesproken, gaat er in logischen zin aan het geloof een vertrouwen vooraf. Wĳ gelooven iemands getuigenis, wĳl wĳ vertrouwen stellen in zĳn persoon. Het gelooven als daad des verstands berust immers reeds op eene buiging van den wil; nemo credit nisi volens, Voetius, Disp. II 499. En er volgt ook een vertrouwen op; als ik iets vast geloof, dan vertrouw ik erop en rust erin; fides antecedit, fides generat fiduciam; Calvĳn zegt, dat de apostel Ef. 3:12 ex fide deducit fiduciam, Inst. III 2, 15, cf. Piscator, bĳ Heppe, Dogm. 387. Voetius, Disp. V 288-300. Ritschl, Rechtf. u. Vers. III² 95 f. Maar hoe men het ook bepale, het geloof is in zĳn wezen altĳd zekerheid, allen twĳfel, vreeze, wanhoop buitensluitend. In den geloovige komt wel telkens allerlei zorg en twĳfel op, en heel zĳn leven heeft hĳ daarmede te strĳden; maar het geloof is in zichzelf volstrekte zekerheid, Calvĳn, Inst. III 2, 17v. Zanchius, Op. VIII 712 sq. De verzekering komt niet later van buitenaf, aan het geloof toe, maar zit er aanstonds in; de verschillende daden des geloofs (actus fidei, zooals kennis, toestemming, vertrouwen, rust, vrede enz., Voetius, Disp. II 499-512. Witsius, Oec. foed. III c. 7. Turretinus, Theol. El. XIV qu. 8, wel te onderscheiden van fructus fidei of bona opera) zĳn geen trappen, die temporeel op elkander volgen, maar wel zĳn er in die daden zelve allerlei graden: er is klein en groot, zwak en sterk geloof, er zĳn kinderen en jongelingen, mannen en vaders in het geloof. Maar het geloof blĳft naar zĳn aard vaste zekerheid, onbepaald vertrouwen; het is heden ten dage nog hetzelfde wat het was in Jezus’ tĳd, n.l., dat bĳ God alle dingen mogelĳk zĳn, Mk. 10:27, 11:23, 24, dat Hĳ, die Christus uit de dooden opgewekt heeft, Rom. 4:24, 10:9, nog dooden levend, zondaren zalig maakt en de dingen, die niet zĳn roept alsof zĳ waren, Rom. 4:17.