«Ebbe lungo spettacolo il fedele
Vostro popol la notte e il dì che stette,
Come in teatro, le inimiche vele
Mirando in Po tra ferro e fuoco astrette:
Che gridi udir si possono e querele,
Ch'onde veder di umano sangue infette,
Per quanti modi in tal pugna si mora
Vedeste, e a molti dimostraste allora.
«Nol vidi io già, ch'ero sei giorni innanti,
Mutando ogni ora altre vetture, corso
Con molta fretta e molta ai piedi santi
Del gran Pastore a domandar soccorso.
Poi nè cavalli bisognâr nè fanti,
Ch'in tanto al leon d'or l'artiglio e il morso
Fu da voi rotto, sì che più molesto
Non l'ho sentito da quel giorno a questo.
«Ma Alfonsin Trotti, il qual si trovò al fatto,
Annibale e Pier Moro, e Ascanio, e Alberto,
E tre Arïosti, e il Bagno, e il Zerbinatto,
Tanto me ne contâr ch'io ne fui certo.
Me ne chiarîr poi le bandiere affatto,
Vistone al tempio in gran numero offerto;
E quindici galèe che a queste rive
Con mille legni star vidi captive.»
85. P.A.G., Medio èvo, II, 347.
86. Ariosto, I cinque canti che seguono il Furioso, IV, 18:
«Gittar fa in acqua i palischermi; e gente
A salutar lo manda umanamente.»
87. Julii Pp. II, Capitula et conventiones cum illustri dominio Venetorum sub die XX februarii MDX. in-4. Roma, 1510. — Foglio volante alla Biblioteca Casanat. Miscell. in-4, volume 216.
Julii Pp. II, Capitula et conventiones in tractatu inscripto. Copia capitulorum factorum de anno MDX inter S. D. N. Julium secundum et Dominium Venetorum. — Mss. Casanat., X, IV, 47, p. 160.
Raynaldus, Ann., 1510, n. 2 et segg.
Senarega, S. R. I., XXIV, 601, e.
Belcairus cit., 329.
Guicciardini cit., 567.
88. P. A. G., La marina del medio èvo. Le Monnier, 1871, I, 446, 451, 453, 458, 462, 463; II, 398.
89. Bizarus cit., lib. XVIII, p. 428.
Bembus cit., lib. X, p. 376.
Guicciardini cit., lib. IX, p. 590.
Belcairus cit., lib. XII, p. 343.
90. Ariosto, Orlando furioso, XVIII, 35:
«E quivi una Caracca ritrovâro,
Che per Ponente mercanzie raguna:
Per loro e pe' cavalli s'accordâro
Con un vecchio padron ch'era da Luna.»
91. Caffaro, La Cronichetta di Gerusalemme, p. 37 e più volte negli Annali, ediz. del Pertz; ed indice del medesimo che scrive talvolta Gorabus. — Noto il passaggio della Bi in Vu.
Isidorus, XIX, i, fin. citato dal Forcellino; Carabus, i, m. e i Greci Κάραβος, ου, ό: «Navigii genus.»
Bartolommeo Crescentio, La nautica mediterranea, in-4. Roma, 1602, p. 526: «I Greci di oggi chiamano alla nave Caravi.» Dunque dal Pelasgo, comune ai Greci e ai Latini, Carabo; indi Caracca, e il diminutivo Caravella, senza bisogno di aspettare col chiarissimo Amari gli Arabi in Sicilia, I, 302, che singhiozzando ci dicano Karra-ka per nave incendiaria, fuor di proposito.
Bosio cit., III, 7, 22, 25, 88, 99, 108. Parla della nuova e della vecchia Caracca di Rodi, la prima delle quali costruita a Nizza.
92. Carta di Genova e suoi contorni. Superba incisione in-fol. massimo alla Bibl. Casanat. Q. I, 4, in CC. (Niuno indizio di questa posizione).
Carta idrografica della Liguria per gli ufficiali e piloti della marina sotto la direzione del viceammiraglio cav. Giuseppe Albini. Incisa nello stabilimento di Niccolò Armanno, gran fol. Genova, 1854. — (Mette un seno dietro lo scoglio della Campana, ma non al caso nostro, perchè troppo vicino e soggetto alla piazza, e di poco o niun fondo. I Genovesi da me interrogati non conoscono questo seno, nè il nome di Villamarina.)
93. Francesco Maria della Rovere, Discorsi militari, in-12. Ferrara, 1583, p. 30: «Come fece Piergianni francese poco lontano da Genova verso levante ad un luogo chiamato la Fossa di Villamarino con misier Hieronimo Contarino detto Grillo, il quale haveva diciassette galèe, undici venetiane et sei di Papa Giulio, il quale era stato in spiaggia aperta, con uno scagno però dinanzi coperto d acqua che lo faceva sicuro dalle barze, et voleva assediar Genova.»
94. Della Rovere cit., 30, b: «Le barche haveano una corda che giungeva fino alle caracche; et quando havevano tirato, quelli delle caracche tiravano a sè la barca, et havea tempo di cargar il pezzo.»
95. Della Rovere cit., 30: «Piergianni andò a trovar Grillo.... et armò le barze delle caracche, et poseli sopra sei cannoni da trenta l'uno.... et li cannoni di cinquanta delle galere non tiravano quanto le colobrine et cannoni da cento delle caracche.»
96. Bembo cit., 394.
Mocenigo cit., 63.
Giustiniani cit., 266, 267.
Senarega, S. R. I., XXIV, 602, 605.
97. Lodovico Ariosto, Orlando furioso, XI, 24:
«E qual bombarda e qual nomina scoppio,
Qual semplice cannon, qual cannon doppio.
«Qual sagro, qual falcon, qual colubrina
Sento nomar, come al suo autor più aggrada,
Che il ferro spezza e i marmi apre e ruina
E ovunqe passa si fa dar la strada.»
98. Folietta cit., ap. Burmann, I, 1, 707.
Bizarus cit, lib. XVIII, 427, 430.
Belcairus cit., lib. XII, 343.
Guicciardini cit., lib. IX, 598.
P. A. G., Medio èvo, II, 467.
99. Paris de Grassis cit.: «Die XVIII octobris in festa s. Lucæ, MDX. Ad meas sacras cæremonias numquam pertinere videtur bellorum hostilium apparatus.... verum affectus patriæ.... me cogit ut aliquid de iis tantum quæ ad rem Pontificis faciunt dicam.... Die prima mensis septembris SSmus D. N. cum apud Faliscos ageret, ex causis novis animum ejus moventibus.... Statuit versus Bononiam proficisci, et eadem die incœpit iter suum.... Die jovis nona januarii MDXI SSmus ex Bononia recessit profecturus ad exercitum militiæ suæ,intellecturus causam quare.... non procederent contra Gallos, et ad expugnationem Mirandulæ et Ferrariæ.... et licet ab omnibus et universis tam Patribus et Prælatis de Curia, quam etiam Bononiensibus, profectio ipsa damnaretur.... Tamen ipse, omnibus prædictis non obstantibus.... statuit proficisci.»
100. Folietta cit., 816, e gli altri delle note precedenti.
101. Julii Pp. II, Capitulor., anno 1503-1512. — Arch. Secr. Vat., t. LXII, p. 252. — Schede Borgiane. — Cod. Vaticano, segnato n. 8046:
«Capitula Capitanei triremium. — In nomine Domini, amen. Anno millesimo quingentesimo undecimo, indictione XIV, die vero decimoquinto mensis septembris pontificatus, SSmi in Xto patris et domini nostri, domini Julii divina providentia papæ secundi anno octavo. Cunctis pateat evidenter et sit notum per hoc præsens publicum instrumentum, quod infrascripta sunt pacta conventiones et capitula, inita facta firmata et stabilita inter rev. in Xto patrem et dominum Laurentium de Flisco epum Escalon. vicecamerarium, et in Camera aplica remi in Xto patris ad dni Raphaelis epi Ostien. car. s. Georgii dni Papæ camerarii locumtenentem, cum præsentia consensu et voluntate revm. patrum P. Orlandi electi Mazaren. præfati S. D. N. thesaurarii generalis, Ferdinandi Ponzetti decani, Philippi de Senis prothonotarii, Laurentii Pintii ejusdem S. D. N. datarii, Francisci Armellini, et Johanis de Viterbio, Cameræ aplicæ clericorum præsidentium, simul in uno loco audientiæ congregatorum et super rebus Cameræ aplicæ consultantium, et deliberantium, vice et nomine præfati S. D. N. et Cameræ aplicæ, speciali mandato ipsis a S. D. N. vivæ vocis oraculo super hoc facto, inter eos ex una, ac dominum Joannem de Blasia partibus ex altera, pro seipsis agentes stipulantes et capitulantes de et super custodia maris et splagiæ romanæ, solemni stipulatione interveniente per singula capitula repetita, videlicet.
»I. In primis quia præfatus rev. Dominus vicecamerarius et locumtenens de consensu et voluntate ac nomine supradictis conduxit præfatum dominum Joannem de Blasia custodiæ prcedictæ, scilicet a Terracina ad montem Argentarium, totam splagiam romanam includentibus et comprehendentibus, cum duabus galeis, qualibet vigintinque banchorum, et cum duobus brigantinis quolibet quindecim banchorum, in quibus sint homines ad minus quinquaginta pro qualibet galea, et triginta pro qualibet brigantino, liberi et expediti ad bellum navale, una cum nautis et ciurma ad id necessariis: et hoc pro duobus annis proxime futuris et deinde ad beneplacitum S. D. N. inchoandis a die qua faciet monstram in faucibus Ostiæ, seu ubi prefata Sanctitas sua voluerit, quod beneplacitum renovatum non censeatur nisi per quatuor menses posteaquam aliqua pars prædictarum a prædicta conducta discedere velle declarverit.
»II. Item prefatus Dnus vicecamerarius et locumtenens, quo supra nomine, promisit eidem Joanni pro ejus et prædictorum hominum et nautarum stipendio dare et consignare, durante dicta conducta, omnia emolumenta et introitus Directi, videlicet duorum pro centenario, quod impositum fuit et colligitur pro hujusmodi custodia, juxta consuetudinem et ordinationem desuper factam per Cameram aplicam, et ex nunc dictum Directum assignavit ei, currendum a die monstræ per eum faciendæ, quod possit exigere ad ejus voluntatem et petitionem, ultra quod pro dicto stipendio nihil aliud petere possit.
»III. Item præfatus R. D. vicecamerarius et locumtenens, de voluntate et nomine quibus supra, concessit eidem Joanni quod quandocumque contingat ipsum comprehendere aliquem conducentem granum extractum ex portubus et locis S. R. E. mediate vel immediate subjectis sine bulletta et licentia dohanerii tractarum aut ejus legitimi substituti per quam non indicaverit solvisse dohanerio vel substituto prædictis jura dohanæ, eo caso ipse Præfectus possit et sibi liceat levare et auferre dictum granum, et illius medietatem retinere pro se, et aliam medietatem fideliter consignare Cameræ apostolicæ et similiter et omnibus et singulis rebus bonis et mercantiis, quos in fraudem et contra prohibitionem ac contra bandum asportari deprehenderit.
»IV. Item promisit et concessit præfato Præfecto in predam omnes et singulos piratas, turbatores et alios mare ipsum infestantes cum eorum navigiis rebus et bonis ubicumque illos reperire invadere capere et habere poterit. Et si forte aliqui ex ipsis piratis et turbatoribus ad portus terras et loca prædicta S. R. E., ipso Præfecto eos persequente, et fugati ab eo, diffugerent, officiales et homines locorum eos capere et consignare debeant et teneantur in manibus ipsius Præfecti, et ad ejus arbitrium et potestatem.
»V. Item præfatus R. D. vicecamerarius et locumtenens, de volontate et nomine quibus supra, obtulit et promisit ei omne oportunum auxilium et favorem per quascumque terras et loca S. R. E. subjecta contra quoscumque ei et ejus genti adversantes; mandans ex nunc omnibus et singulis officialibus et personis dictorum locorum ut ad omnem ipsius Præfecti requisitionem oportunis sibi favoribus et auxiliis assistant.
»VI. Item præfatus R. D. vicecam. et locumt. ut supra concessit dicto Præfecto, quod si ipse insequeretur aliquem piratam, perturbatorem, et infestatorem predictum, qui receptarentur in aliquo portu seu loco extra terras et loca præfatæ S. R. E. ita quod eos capere non posset, et incolæ portus et loci illius ei consignare nollent, liceat ei exercere contra eos represalias, quas ex nunc eidem Præfecto concedit, donec illis qui a dictis piratis et infestatoribus damnum passi fuerint prius fuerit satisfactum, et de receptione et impedimento hujusmodi constare fecerit. Sed ipsas represalias exequi non possit, nisi prius ab eadem Camera apostolica concessum fuerit. Et quidquid ipse Præfectus vigore dictarum represaliarum cœperit et ad ejus manus pervenerit tam per mare quam per terram fideliter assignet in Camera apostolica pro satisfactione eorum qui damnum passi fuerint.
»VII. Et e converso supradictus dominus Johannes præfectus promisit cum duabus galeis et brigantinis duobus ad eum pertinentibus, ut præfertur bene armatis, custodire, tueri et defendere dictam splagiam, a prædicta civitate Terracinæ usque ad dictum montem Argentarium, ab omnibus et singulis piratis, latronibus, invasoribus et perturbatoribus, omnesque et singulos tam ad almam Urbem quam ad alia loca S. R. E. mediate vel immediate subjecta venientes, indeque recedentes cum eorum navigiis lignis bonis rebus et mercibus.
»VIII. Item promisit idem Præfectus solvere de suo omne damnum et robariam quæ in aliquo loco maris præfati quomodocumque evenerit, etiamsi ipse Præfectus in eo loco non adesset, dummodo locus ipse in terminis et finibus prædictis ex quacumque parte comprehensis existat; si piratæ et prædatores hujusmodi majorem numerum galearum et brigantinorum et armatorum in eis existentium non habuerint, ita quod ipse Præfectus propter majores vires ipsorum piratarum et depredatorum majorem numerum galearum et brigantinorum habentium eos invadere et aggredi rationabiliter non valuerit, ut cum illis congrediatur eo usque confligendo aut cum effectu insequendo: ita quod super hujusmodi damnorum refectione nullam aliam habeat excusationem nisi quod damna ipsa habentes majorem numerum galearum et brigantinorum perpetraverint, de quo constare debeat in præfata Camera, cujus judicio præmissa in eventu decidentur et determinentur.
»IX. Item promisit prænominatus Præfectus ad præmissum effectum retinere duas galeas, quamlibet vigintiquinque banchorum; et duos brigantinos quemlibet quindecim banchorum ad se pertinentes et de suo emptos sive fabricatos, in quibus, absque ciurma necessaria, sint ad minus quinquaginta homines in qualibet galea, et triginta, in quolibet brigantino, bene armati ad usum classis, videlicet cum bombardis, balistis, partesanis, ronchonibus, lanceis longis, ramponibus, rotellis, targonibus, cœterisque armis et armamentis ac munitionibus necessariis et opportunis tam ad defendendum quam ad offendendum, ac numerum dictorum hominum ad minus, qui sint et bene armati et in hujusmodi expeditione assueti, apti, et practici.
»X. Item promisit et se obligavit facere monstram toties quoties per præfatam Sanctitatem suam seu per Cameram apostolicam, et ubicumque requisitus fuerit.
»XI. Item promisit ponere in terram quinquaginta vel plures homines ad omnem requisitionem SSmi D. N. et Cameræ apostolicæ.
»XII. Item promisit et se obbligavit quod si contingat aliquem per prædictum mare navigantem, aut ejus navigia, a piratis cursariis et turbatoribus prædictis capi aut depredari aut impediri, ipse Præfectus omni diligentia curabit invasores et piratas hujusmodi per mare et loca quæcumque persequi, et prædam eripere, et ab eis prædam sic ereptam ac navigantes et nautas cum ea captos detinere et recuperare, illamque fideliter propriis dominis et patronis restituere, ipsosque captos et recuperatos hujusmodi ad locum tutum reducere, sine mercedis aut prætii alicujus receptione. Alias si recuperationem et restitutionem prædictas cum effectu non fecerit, omni excusatione cessante, sicut promisit et solemniter se obligavit, omnia damna illis qui in prædictis locis a piratis et aliis invasoribus, ut præmittitur, passi fuerint, de suo efficaciter reficere, ita ut damnum passis integre satisfaciat; et Camera apostolica a prædicto onere omnino sit libera, et ipsam a prædictis indemnem penitus præservare sit obligatus, nisi ipsi piratæ et invasores majorem numerum galearum et brigantinorum et armatorum in eisdem existentium habuerint, de quo constare debeat, ut in aliis primis capitulis expressum fuit in Camera prædicta.
»XIII. Item ipse Præfectus promisit, sub pœna duorum millium ducatorum, durante conducta prædicta, dictis galeis sive brigantinis pro vectura aliqua sive mercium sive rerum ad quemcumque locum devehendarum, aut pro aliquo naulo, non uti.
»XIV. Item promisit et se obligavit quod tam in æstate quam in hyeme statio sua erit apud portum Civitevetulæ, vel ad fauces Ostiæ, seu in aliis portubus et locis S. R. E. in mari prædicto, scilicet inter Terracinam et montem Argentarium, ad hoc ut promptius invadentibus prædicta loca obsistere, et ad almam Urbem venientes sive ab ea et ab alis locis prænominatis discendentes defendere possit.
»XV. Item teneatur dictus Capitaneus repræsentare dictas galeas et brigantinos suos ad omnem requisitionem SSmi D. N. vel Cameræ ad fauces Tyberiis vel ubi Sanctitas sua mandaverit, ita fulcitas sicut recepit sub pœna decem millium ducatorum, ad quam fidejussores expresse teneantur.
»XVI. Item promisit et se obligavit quod nec ipse neque alius de ejus comitiva et gentibus aliquid capiet a navigantibus, etiamsi dono offeratur, alioquin puniatur arbitrio Cameræ.
»XVII. Item promisit habere et tenere amicos Sanctitatis suæ et S. R. E. pro amicis, et inimicos pro inimicis, cujuscumque status, gradus, et præminentiæ fuerint.
»XVIII. Item sanctitas D. N. promisit eidem Præfecto consignari facere homines in terris Ecclesiæ damnatos ad mortem naturalem, prout Sanctitas sua eligi mandabit, qui sic electi et consignati solum per annum retineri possint in dictis galeis, nisi aliter de voluntate ejusdem Sanctitatis suæ fuerit decretum.
»XIX. Item prædictus Capitaneus sive Præfectus promisit et se obligavit quod si ei per sanctitatem D. N. vel per Cameram præfatam comodatæ fuerint galeæ prædictæ et brigantini, quas et quos retenturus est ad prædictam custodiam, illas et illos ad omnem requisitionem Sanctitatis suæ et Cameræ prædictæ illesas et integras, et prout erant tempore factæ accomodationis prædictæ restituere. Et nihilominus si tempore restitutionis prædictæ adhuc conducta sua duraverit, promisit et se obligavit habere duas galeas et duos brigantinos de suo fabricatos et ad prædictam custodiam bene instructos et armatos ut supra dictum est.
»XX. Item prædictus Capitaneus promisit et se obligavit dare sufficentem cautionem banchorum pro summa mille quingentorum ducatorum auri, qua emanata, reiterare et renovare ipsam cautionem pro refectione damnorum, et statim ad judicium ipsius Cameræ, pro observatione præmissorum et refectione damnorum illis qui ea passi fuerint, prout præfata Camera summarie et extrajudicialiter iudicaverit.
»XXI. Item si contingeret durante conducta præfatum Præfectum mitti per sanctitatem D. N. ad aliqua loca extra dictam splagiam, quod in prædicto eventu, eo non præsente in dicta splagia, non teneatur ad refectionem aliquorum damnorum quæ in dicta splagia fierent durante absentia dicti Præfecti sive Capitanei ex causa missionis SSmi D. N. dummodo ipse Capitaneus de destinatione præmissa in ipsa Camera clare constare facere teneatur.
»XXII. Item prædicti domini Vicecamerarius et Clerici præsidentes pro complemento armaturæ unius galeæ promiserunt præfato Capitaneo ducatos centum quadraginta auri de Camera pro stipendio singuli mensis septuaginta nautarum sive remigantium, una cum illis octuaginta quos habet paratos, donec commutati fuerint pro eis homines damnati ad mortem, vel ipse aliquos piratas capiat ut supra, quibus consignatis, dictum stipendium per Cameram solvendum cessare debeat pro rata cujuslibet consignati.
»Pro quibus, etc.
»Actum Romæ in domo habitationis r. p. d. Ferdinandi Ponzetti decani prælibati Cameræ apostolicæ sub anno, indictione, die, mense et pontificatu, quibus supra: præsentibus ibidem venerabilibus viris et dominis Johanne Phaleto et Johanne Emerici, clericis Alben. et Tolosan. diœcesis testibus.
»Melchior de Campania, Notarius rogatus.
»Joannes de Blaxia, nobilis januensis, Præfectus et Capitaneus generalis classis triremnium et brigantinorum S. R. E. pro custodia maris ejusd. S. R. E.
»Pro cautione ducatorum quingentorum, Barth. de Auria.
»Pro aliis quingentis, Sebastianus Sauli, januensis.
»Pro aliis quingentis, Augustinus Chisius, de Senis.»
102. Archivio Colonna, Armata navale, I, 201; III, 43. — Istruzioni di M. A. C. ai capitani: «Procurerà che li soldati abbiano calzoni di velluto, per quanto sia possibile, o di panno.... et con giubboni che siano buoni.»
103. Documenti colonnesi cit., I, p. 186, 231: «Celate, Rotelle, Corazzine, Morioni.»
104. Vegetius, De re milit., II, 7: «Duplares qui binas annonas consequuntur.»
105. Archivio camerale di Roma, del quale dirò appresso, lib. VI, nota 10.
Archivio di stato in Firenze, sezione Medicea, doc. inedit. Fabbrica e costo delle galèe, scrittura del principe di Piombino don Alfonso d'Appiano, al granduca Francesco, con data da Cavinana, 2 luglio 1574, etc. p. 130 e segg.
Biblioteca barberiniana in Roma, Mss. inedito, segnato LVIII, 19, e intitolato: «Nota di quanto costa una galea, ecc.» p. 12.
Item, cod. LV, 23: «Stipendî che al presente si danno agli ufficiali ed altra gente delle galere di Nostro Signore.»
Item, ibid.: «Provvisioni che si devono dare agli infrascritti delle galere di Nostro Signore. Data del 6 aprile 1622, firmato cap. Camillo Nardi, m. propr.»
106. Acta Concilii Lateranensis quinti generalis novissimi sub Julio II et Leone X celebrati; in Collect. Concilior., edit. a Labbeo et Cossartio, in-fol. Venezia, 1732, XIX, 700: «Sessio prima, die III maji MDXII. — «Bernardi Zane archiepiscopi Spalatensis oratio habita in prima sessione, præsente Julio II P. M.»
107. Paolo Giovio, vescovo di Nocera, Consiglio intorno al modo di fare l'impresa contro infedeli, secondo la consulta fatta dal Papa, in-4. Venezia, 1608. Traduzione di M. Lodovico Domenichi, in fine alle Storie.
108. Pompeo Litta, Le famiglie celebri d'Italia. — Dei Vettori, tav. II. — Quivi l'ordine genealogico, le brevi notizie di ciascuno, e lo stemma tagliato di due pezze di ferro e d'argento, e sul taglio la banda d'oro caricata di tre gigli.
Giorgio Viviano Marchese, La galeria dell'onore, in-4. Forlì, 1735, I, 438.
Giovanni Cambi, Le istorie, ap. P. Idelfonso di San Luigi, Delizie degli eruditi toscani, in-8. Siena, 1786, XXII, 142.
Guicciardini, Segni, Nardi, Varchi, Ammirato.
109. Angelus M. Bendinius, Petri Victorii vita et clarorum Italorum et Germanorum epistolæ ad eundem, in-4. Firenze, 1758.
110. Serie di ritratti degli uomini illustri toscani, con gli elogi storici dei medesimi, in-fol. magno, Firenze, 1768, t. II, quasi nel mezzo del volume non impaginato. «Da un quadro di casa Vettori.»
Bibl. Casant. M. II. 10, in CC.
111. Francesco Vettori, Sommario della Storia d'Italia dal 1511 al 1527; e Notizie delle azioni di Francesco e di Paolo Vettori, pubblicate per cura di Alfredo Reumont. — Arch. Stor. Ital., 1848, in-8. Firenze, app. n. 22, VI, 270.
112. L'Archivio privato di casa Vettori in Roma, citato dal Moreni nella Bibliografia toscana, dal Litta nelle Famiglie celebri, dal Ranke nelle Vite dei pontefici del cinquecento, e da altri, aveva fino al principio di questo secolo, come da uno schizzo d'inventario presso di me:
«Due volumi di lettere a Paolo Vettori, capitan generale delle galèe del Papa;»
«Due altri volumi di lettere della Repubblica fiorentina a Francesco Vettori, nell'anno 1513;»
«Tre altri volumi della stessa al medesimo dall'anno 1514 al 1524;»
«Un volume di lettere di personaggi illustri ai Vettori dal 1513 al 1519.»
113. Rutilius, Itinerar., vers. 242.
Varro, De L. L., IV, 31.
Vitruvius, Arch., lib. IV.
Crescentio, Nautica, 537, 539, 542.
114. Vasari, ediz. Le Monnier, VII, 138.
Gaye, Carteggio di artisti, in-8. Firenze, 1839-41, II, 135: Lettera di Baldassarre Turini a Lorenzo de' Medici, scritta da Roma il 12 marzo 1514, «Maestro Bramante morì hiermattina.»
115. Archivio Secreto Vatic. Armadio XIII, caps. XIV, n. 26.
Schede Borgiane, cit., Musèo di propaganda.
Codice Vaticano, n. 8046.
Ant. Coppi, Schede ms., alla Casanatense.
116. Vasari, cit., ediz. Le Monnier, X, 129, 130. «Sebastiano Viniziano chiese l'ufficio del Piombo.... Il Papa ordinò che esso Bastiano avesse l'ufficio.... Laonde Sebastiano prese l'abito del frate.»
Item, VII, 133. «Per il che Bramante meritò dal detto Papa Giulio, che sommamente l'amava per le sue qualità, di esser fatto degno dell'ufficio del Piombo.»
Item, XII, 233. «Michelangiolo messe innanzi e favorì volentieri Guglielmo della Porta.... e gli fece dare l'ufficio del Piombo.... il cardinal Farnese ordinò fare una gran sepoltura per le mani di esso Fra Guglielmo.»
117. Antonio Picconi da Sangallo alla Galleria di Firenze, tra i suoi originali, non numerati, se non con un 270 attraversato da una linea di cancellatura. Vi si leggono tre scritture di sua mano: al margine «Porticello,» all'ingresso sulla piazzetta «Giardino,» alla mancina, «Li muri del paramento,» e sulla rete degli scandagli i numeri, «15, 17, 18, 20,» ecc.
118. Giovanni Cambi, cit., XXII, 142.
Scipione Ammirato, cit., II, 335
119. Guicciardini, ediz. del 1645 cit., p. 594.
Petrus Bembus, Epistolæ Leonis X, Pont. Max. nomine conscriptæ, inter Opera omnia, in-fol., Venezia, 1729, IV, 74, 85: «Johanni Blassiæ, classis prefecto, sub die xxx sept. MDXIV.... Eidem triremium prefecto, sub. die xxx maji MDXV.»
120. Bembus ut. sup., IV, 87: «Leo X, Leonardum Lauretanum Venetorum Ducem rogat, ut tormenta bellica commodet parandis navibus Anconæ constructis adversus Turcas.... Statui triremes aliquot, que Anconæ fabricatæ sunt deducere et ornare.... Peto ut tormenta bellica mihi commodes etc...» (5 luglio 1515).
121. Archivio Secr. Vat. — Leonis Pp. X. Diversor. — «Die I dec. MDXIIII Leonardus de Florentia fuit librator tormentorum in arce Sancti Angeli, loco defuncti magistri Matthæi Galli.» — Arch. St. It., an. 1866, I parte, p. 219.
122. Paris de Grassis, Diaria cærem. mss. cit., sub. die XIX maji MDXVII, et segg.
Rainaldus, Ann. Eccl. 1517 n. 92, 96.
123. Archivio Secr. Vat. Leonis Pp. X, Diversor. sub die XIX aprilis, MDXV: «Deputatio Julii cardinalis de Medicis ad custodiam arcis Ostiæ, et arrendamentum dictæ arcis cardinali Ostiensi.... qui promisit uti et frui arbitrio boni viri, et illam tenere nomine Francisci Antonii de Noris.... Una cum omnibus et singulis munitionibus, artiglieriis, et aliis rebus per inventarium consignatis.»
124. Paris de Grassis, cit.: «Die prima mensis octobris MDXV Papa discessit ab Urbe versus Viterbium, Montem Faliscorum, Tuscanellam et Centumcellas seu Civitatem Veterem. Ubi cum esset nunciatum est, regem Francorum, qui nuper Mediolanum in potestatem suam redegerat, velle ad Papam personaliter cum exercitu suo venire. Unde Papa veritus ne quid novitatis in transitu machinaretur operatus est ut ipse ad Bononiam cum omni curia transcenderet.»
Ammirato, cit., 317: «Non era il Pontefice senza sospetto, che il Re vittorioso non si volgesse contro Toscana e contro Roma.»
Rainaldus, Ann. Eccl. 1515, n. 20 e segg.
125. Vasari, cit., ed. Le Monnier, X, 6: «Andando poi il Papa a Civitavecchia per fortificarla, e in compagnia di esso infiniti signori, e fra gli altri Giovan Paulo Baglioni, e il signor Vitello, e similmente di persone ingegnose Pietro Navarra, ed Antonio Marchisio.... e ragionandosi di fortificar detto luogo, infinite e varie circa ciò furono le opinioni; e chi un disegno chi un altro facendo, Antonio fra tanti ne spiegò loro uno, il quale fu confermato dal Papa e da quei signori ed architetti, come di tutti migliore per bellezza e fortezza, e bellissime ed utili considerazioni: onde Antonio ne venne in grandissimo credito appresso la Corte.»
126. Carlo Promis, Gli ingegneri militari che operarono e scrissero in Piemonte dal 1300 al 1650, in-8. Torino, 1871, p. 22, novera tra le primitive Nizza del 1517, Piacenza del 1518, Bari del 1520, Firenze del 1523; e non fa motto di Civitavecchia del 1515 anteriore a tutte le sue primitive, e più delle altre conservata.
127. Le Strade Ferrate, giornale romano ebdomadario, diretto dal cav. Luigi Manzi. Anno secondo, numeri 22 e 23, colla data della loro pubblicazione nel venti e ventisette novembre 1858. — Richiamato nel giornale Arcadico di Roma immediatamente per la rivista seguente tra le varietà, e ripetuto nel primo paragrafo della mia scrittura sui bastioni di Civitavecchia colla data del 28 aprile 1860.
128. Archivio Stor. Ital., Notizie artistiche, cavate dall'Archivio secreto Vaticano e pubblicate da Alberto Zahn, in-8. Firenze, 1867, VI, I, 184: «Magistro Antonio da Santo Gallo, ducati quaranta, addì 15 giugno 1519, quali sono per pagare quattro pezzi di marmi a magistro Pietro Stella, per quattro arme che vanno a Civitavecchia.»
Item dal periodico di Roma, intitolato al Buonarroti, anno 1871. Agosto, p. 246.
129. Archivio e Buonarroti, cit., ut sup. «Addì 27 luglio 1519 Magistro Jacopo dell'Opera a buon conto sopra le teste di bronzo vanno a Civitavecchia, duc. 100.»
130. Milanesi e Pini, Corrispondenza di artisti. La vita e l'autografo di Gio. dell'Opera.
131. Archivio, ut sup. citato pur nel Buonarroti, p. 246: «A 20 novembre 1519 a maestro Ant. da Santo Gallo per acconciar la bocca del porto di Civitavecchia, et pagare li maestri del molo grande, duc. 500.»
«3 Ottobre 1520. A messer Filippo Argenti per conto del molo grande di Civitavecchia, et fundamento del Palazzo, a conto, duc. 500.»
132. Antonio Picconi da Sangallo, Mss. alla Galleria di Firenze, citati nelle note e commentarii del Vasari, ediz. Le Monnier, cit., X, 83.
133. Leo Pp. X, Faliscis, Viterbiensibus, Graviscanis, et Francisco Pittae, Hetruriae prolegato. Dat. Rom. sexto kal. majas an. IV. (26 aprile 1516). inter. Opera omn. P. Bembi, cit., IV, 103, et segg.
Leo Pp. X, Prioribus et comunitati civitatis nostræ Tuscanellæ. Dat. ex villa nostra Manliana die XXVI aprilis MDXVI. — Nella Storia di Toscanella, di Secondiano Campanari in-8. Montefiascone, 1856, p. 283.
134. Giulio de Medici card., Lettere al vescovo di Pola, nuncio in Venezia del 30 ottobre e 4 nov. 1517, nei Mss. Torrigiani, Arch. Stor. It., 1874, ultim. disp., 406, 407; e del 16 marzo 1518 al vescovo di Sebenico nuncio in Francia, disp. seconda dell'anno seguente, p. 233: «Venerdì XII del corr. andò per questo conto (del Turco), una solenne processione con tucto el clero et altri religiosi et officiali et tucto el populo con le sante Reliquie. Sabato ne andò un altra più solenne da S. Lorenzo in Damaso a S. Maria del populo. Domenica, che fummo a XIIII, una solennissima da S. Pietro a la Minerva, dove andò N. S. con tutto il collegio a piedi, che non si ricorda mai a Roma una cirimonia tanto devota, et di tanta consolatione spirituale.»
135. Paolo Giovio, Vita di Leon X, lib. IV.
Angelus Fabronius, Vita Leonis X, in-4. Pisa, 1797, p. 73.
Roscöe, Vita di Leon X, pel Bossi, Milano 1817, VIII, 11.
136. Raynaldus. Ann. Eccl. 1517, nº 33-54.
Labbeus, Collect. concil., in-fol. Venezia, 1732, vol. XIX, p. 984: «De lateranensi Concilio et expeditione contra Turcas.»
Jacobi Sadoleti, Oratio in promulgatione induciarum, ibid. et int. op. ejusdem.
Andrea Navagero, Dedicatoria a papa Leone, premessa all'edizione di M. Tullio.
Guicciardini, Stor., lib. XIII.
Gio. Sagredo, Memorie dei monarchi ottomani, in-4. Venezia, 1573.
Registro cit., dei Mss. Torrigiani. — Lettere del 5 e 14 novembre 1517. — Arch. Stor. Ital., 1875, disp. seconda, p. 189-193.
137. Hieronymus Vida, oper. omn., in-4. Padova, 1731, II, 137:
«Leoni Papae X.
Ergo age, arrectam Ausoniam et paratos
Publica Europæ voca ad arma reges,
Jamque spumosum videam latere
Classibus aequor.
Hoc avent omnes Itali exterique,
Gestiunt cunctis animi, paratur
Martis ad præclara opera et labores
Pulchra juventus.
Ipse ego, quamvis alia nitere
Mens erat lauro, ardeo nunc amore
Martis armorumque: tui relinquunt
Phoebe calores.»
138. F.D. Guerrazzi, Vita di Andrea Doria; in-16. Milano, 1864, I, 85.
139. Leo Pp. X, Octaviano Fregosio, prefecto et decurionibus genuen. Dat. Romæ III nonas majas MDXVI (5 maggio). — Ap. Bembo cit., IV, 104: «Appulisse ad Italiæ oras et littora vobis vicina punicam piratarum classem.... diripere, depopulari.... Ad eam repellendam vel si fieri poterit conterendam a vobis peto ut ad hanc rem quam paro, Italis quidem omnibus honorificam, vobis certe propter periculi societatem etiam salutarem, quatuor vestras triremas commodetis, alias totidem quam celerrime imperetis, quibus navibus cum nostra Classe consociatis, hostes turpiter nobis insultantes aggredi atque opprimere possimus.... Partem stipis ad vos mittam.... Oportet studium, diligentiam, tum maxime celeritatem adhibere.»
140. Leo Pp. X, Federigo Fregosio, archiepiscopo Salernitano et classis præfecto. — Ap. Bembo cit., IV, 103. — Il Breve della legazione.
141. Leo Pp. X, Petro Joanni (Pregeant de Bidoux). Dat. Romæ VII kal. quintiles, MDXVI (25 di giugno 1516). Ap. Bembo cit., IV, 110: «Federigo arch. Salern. quem classi nostræ legavi praesto sis, eique in omnibus pareas.... quod attinet ad morte mulctandos piratas si capiantur, ut magis cœteri a locorum nostrorum vastatione absterreantur, ejus rei deliberationem, quemadmodum reliqua omnia, ipsi Legato remisi quem scio tuis consiliis multum semper tributurum.»
142. Leo Pp. X, come alla nota 32: «Cum nostra classe consociatis.»
Docum. cit. sopra, nota 11, e qui appresso nota 37: «Sua Santità oltre al concorrere coi legni suoi.»
143. Giustiniani cit., Annali di Genova, 272, Q.: «Fu fatto capitano dell'armata l'arcivescovo Federigo, et levò la bandiera di papa Leone, et ebbe diciannove galèe, tre gallioni et doi brigantini.... due gallere del Papa, le quali comandava Antonio del Biassia della Spezza.»
144. Registro di lettere scritte a nome del card. Giulio de' Medici, tra i Mss. Torrigiani donati all'Arch. di Stato in Firenze e pubblicati da Cesare Guasti nell'Arch. St. It. in-8. Firenze, 1874, Disp. 4. p. 47. — Ep. Tricaricen. di Roma, 6 maggio 1516.
145. Registro cit., disp. seconda del 1875, p. 217. Episcopo Esernien., di Roma, 8 febbrajo 1518.
146. Bizarus cit., 447: «Federigus Fulgosius.... cum aliqua præda, triumque hostium navigiorum incremento classem incolumem reduxit.»
Giustiniani cit., 272.
Giovio, Bembo, Registri cit.
Ariosto, Furios. XLII, 20, 21, 22.
147. Leo Pp. X, Federigo arch. Salern. Dat. Romæ decimo Kal. oct., MDXVI, (22 sett.) — ap. Bembo cit., IV, 113: «De rebus gestis ea classe, cui meo nomine præfuisti cognovi.... quæ quidem omnia quoniam magno constantique animo, multoque tuo labore, ex nostra dignitate sunt confecta, te de his vehementer collaudo meoque nomine tibi benedictionem plurimis optimisque verbis impartior.»
148. Prof. Michele Amari, Nuovi ricordi arabici su la Storia di Genova, in-8. figur. 1873. — Dagli Atti della Società Ligure di Storia patria, V, 75.
149. Abdallà, lettera ad Ottaviano Fregosi, volgarizzata dall'Amari, come sopra, p. 79.
150. Abdallà, lettera cit., 78.
151. Abdallà, lettera cit., 79, 82.
152. Bizzarus, cit., 447: «Cœterum Curtogolus, ubi summa celeritate sua navigia refecisset, nulla mora interposita in partes orientales adnavigavit.»
Giustiniani cit., 272, R: «Et Cortogoli con gran prestezza riparò et rifece l'armata sua, et navigò verso levante.»
153. Paris de Grassis, Diaria Cærem. Mss. Casanat. XX, III, 6.
«Mense januario MDXIV, Papa ivit ad Civitatem Veterem.
»Mense octobris die prima MDXV, post prandium Papa ab urbe discessit, versus Viterbium, Tuscanellam, et Centumcellas, seu Civitatem Veterem.
»Mense novembris, ante dominicam primam Adventus MDXIX, Papa ivit ad Manlianam, et inde ad ulteriora oppida per mensem....
»Mense novembris die septima MDXX. Hoc tempore Papa ivit spaciatum ad suburbana.
»Mense novembris die vigesima quarta MDXXI. Papa Leo ex Manliano, ubi erat solatii causa, accessit ad urbem....
«Mense aprilis die vigesima sesta MDXVI. Datum ex villa nostra Manliana....» v. sopra nota 26.
154. Giuliano da Sangallo, Disegni autografi già di casa Gaddi, ora presso il conte Bernardino di Campello. Volume grande di 74 fogli, ai numeri 3 e 4, pianta della Magliana, e di suo pugno: «Capela, sagrestia, corte, logia, sala per la guardia, entrata maestra, sala, camera e anticamera per il capitano della guardia, camera per li cuochi, cucina, entrata dell'orto, camere, etc.»
155. Arch. Camerale, Vacchette due, scritte dal Serapica maestro di casa di Leon X per le spese private, pubblicati gli estratti nel Buonarroti, Giornale romano, Agosto 1871, p. 246:
«Addì sette maggio 1519 a mastro Gio. Francesco de Santo Gallo per finire la Gabarra della Magliana, ducati 200.
«20 nov. 1519. Al med. Gio. Francesco da San Gallo per certi strumenti da misurare di architettura ducati due.»
156. Leonis Pp. X, Epistola Carolo Hispaniarum regi. Dat. Romæ, III id. januar MDXVII, ap. Bembum cit., 117: «Ego tantummodo cum autumni romanum cælum fugio valetudinis causa interdum venatione et aucupio me oblecto, vel potius eos qui mecum sunt ut jucundior per agros vagatio et delectabilior nos in labore viæ teneat.»
157. De Grassis cit.: «Die decima octava septembris MDXVI, Papa solatii causa recessit ab Urbe.... per duos menses absens fuit in vicinis locis venando et piscando. Tandem die vigesima octava octobris redivit.»
158. Leonis Pp. X, Epist. Guglielmo Gallo medico. Dat. Tuscanellæ, VI id. oct. MDXVI, ap. Bembum cit., 114: «Agnosco credulitatem inanemque spem tuam, et quam hæc lævia et fallacia sint.... tamen fodiendi ubi voles in eo agro tibi facultas esto edicto meo, quod valere per mensem integrum volo, tecumque dum fodies Centumcellarum decuriones bini sunto.»
159. Anonimo Padovano, Storia del suo tempo, Mss. è citata sovente dal Muratori, massime per questo fatto.
Muratori, Annali, 1516, fin.
Roscoe cit., V, 160.
160. Paris de Grassis, Diaria Cærem.: «Die decimaoctava septembris MDXVI, Papa solatii causa recessit ab Urbe, diebus istis per duos menses absens fuit in vicinis locis, venando et piscando; tandem die lunæ vigesimaoctava octobris redivit.»
161. Documento cit., 56, p. 130; e appresso, cap. XX, 57.
162. Pantera, Armata navale, 115.
Crescentio, Nautica Mediter., 85, 94.
Docum. Toscan. cit., 95, 130, 132.
Docum. Rom. cit., per tot., — e qui allo specchio, p. 112.
Labat, Voyage. Parigi, 1730, IV, 294: «Le Gentilhomme de poupe a huit écus. On appelle ainsi celui qui sert de lieutenant au capitaine, qui porte ses ordres, fait ses commissions d'honneur, et qui l'accompagne quand il sort.... La Capitane du Pape a plus que les autres galères le double des gentils-hommes de poupe.»
163. Lapida posta in Roma sulla tomba, perduta nei ristauri della Chiesa, conservata nell'archivio di famiglia, prodotta nell'Arch. St. It. in-8. Firenze, 1843, app. n. 22, VI, 272, 280; e dall'ANONIMO nella Serie di ritratti d'illustri Toscani, in-fol. Firenze, 1768, in med.
D. O. M.
PETRO . VICTORIO . PAULI . LEONIS . X . PONT . MAX.
CLASSIS . PRÆFECTI . FILIO
INDOLIS . OPTIMÆ . ADOLESCENTI . MORUM . PROBATISS.
VITÆQUE . INTEGERRIMÆ
QUAM . CUM . MAXIMA . OMNIUM . EXPECTAT . INTER . MORTALES . DUCERET
HEU
ABSTULIT . ATRA . DIES . ET . FUNERE . MERSIT . ACERBO
VIXIT . ANN . XVII . ET . DIES . XVII
OBIIT . ANNO . SALUTIS . M . D . XVII
XVI . KAL . DECEMBRIS
164. Ammirato cit., II, 335: «Pagolo Vettori generale delle galèe del Pontefice, mentre colla sua sola galèa volontarioso si spinge innanzi per far preda di due fuste di Mori in sul mar di Piombino, accerchiato da otto altre, che erano in agguato, senza poter dalle sue galèe ricevere soccorso, restò.... fatto prigione.»
Giustiniani cit., 273, D.
E tutti gli altri citati nelle cinque note prime di questo libro.
165. Bizarus cit., 485: «Portundus suæ prætoriæ cursum intendit ut reliquas triremes quæ remigio minus valebant anteiret.... dicens se vel sua tantum prætoria trireme, cuncta ea barbarorum leviora navigia esse demersurum.... Portundum Barbari, capta prætoria, cum suis omnibus defensoribus trucidant.... et cæteras triremes capiunt.... insigni parta Victoria.»
Bosio cit., III, 79, B: «Portondo Rodrigo, capitano delle galere di Spagna.... dal rais Cacciadiavoli era stato ucciso con perdita delle sette galèe che comandava.»
Giovio Paolo, Storia tradotta dal Domenichi, in-4. Venezia, 1608, II, 123.
Varchi, in-8. Firenze, 1842, II, 24: «Rodrigo Portondo.... nel ritornarsene in Spagna.... rotto e morto con otto galèe da Aidino delle Smirne, nominato tra gli altri corsali Cacciadiavoli.»
166. Roscoe cit., V, 200.
Archivio di Famiglia citato nella Serie de' Ritratti, nota 3.
Archivio Storico Italiano cit., VI, 270 e segg.
167. Cesare Campana, Vita di Filippo, II, 87, B, princ.: «Il riscatto degli schiavi xni fu accordato col pagare per ciascun gentiluomo trecento scudi, e cento per ciascun altro.» Dunque gravissima taglia; e doppia di quella pagata da Dragut.
168. Leonis Pp. X, Epistola Leonardo Lauretano Venetiarum principi. Dat. Romæ VII Kal. januarii MDXIX, ap. Bembum cit., 142: «De Paullo Victorio nostræ classii præfecto, quem piratæ poæni captivum fecerant, ex Aphrica redeunte, cognovi quam amanter quamque eum liberaliter Petrus Michael istius reipublicæ longarum navium ad ea loca comparatarum item præfectus magno pretio redemerit.... Quæ sane omnia grata mihi et jucunda ceciderunt.... in alieno homine recuperando tantum pecuniæ tamque celeriter erogarint.... Nil mihi accidere gratius ea liberatione potuisset.» (26 decembre 1519).
169. Giustiniani cit., 273, E, all'anno 1519.
Pantero Pantera, Armata navale, p. 321, e anno 1519.
170. F. D. Guerrazzi, Vita d'Andrea Doria, in-16. Milano, 1864, I, 87, anno 1517.
171. Caffarus et Cont., Annales genuen., S. R. I., VI, 580, 591: «Armatæ sunt per Pisanos galeæ duæ et unus galeonus.... Armati pro comuni Januæ duo galeoni velocissimi.... Fuit unus galeonus cursarium Pisanorum.»
172. Marco Guazzo, Storie, in-8. Venezia, Giolito, 1549, p. 237: «Sui galeoni arbori, antenne, trinchetti delle gabbie, gabbiette, manti, ghindazzi, tolda, cassero, ballatojo, trombe da seccare, cartocci e scaglie di sassi, colle loro lanterne.»
Crescentio, La Nautica Mediterranea, in-4. Roma, 1607, p. 71: «Non vi è altra differenza tra il galeone e la nave, che il galeone per la velocità del corso deve essere più lungo di colomba, et alquanto più stretto di piano: et per più pompa gli mettono due mezzane, oltre il maestro et trinchetto.»
173. Bosio cit., II, 621, E: «Vennero tre galeoni del Papa molto bene armati, e ben provveduti di soldati, di munizioni, di vettovaglie, e di tutte le cose necessarie.»
Vertot, Histoire des chevaliers de Saint Jean de Jérusalem, etc. in-8. Parigi, 1737, III, 249: «A la prière de ce vigilant grandmaître le Pape envoya au secours de la religion trois gallions bien arméz.»
Dal Pozzo, Ruolo generale dei Cavalieri geros. della lingua d'Italia, in-fol. Messina, 1689, p. 20.
174. Serie di Ritratti d'illustri Toscani, in-fol. Firenze, 1768, quasi nel mezzo, non impaginato, e quivi l'originale cavato dall'Archivio domestico dei Vettori in Roma, dove era conservato l'originale nell'Armadio B, n. 142, p. 99.
175. Bosio, II, 624.
176. Capitula novæ confederationis inter Sanctissimum D. N. Leonem Pp. X, serenissimum Cæsarem Carolum Romanorum regem electum. Romæ die viii maji MDXXI. — Pubblicato dall'originale dell'Archivio di castel Sant'Angelo da monsignore Giusto Fontanini nella Storia del dominio sopra Parma e Piacenza, in-4. Roma, 1720, p. 328:
«Cap. V. Quam celerrime et occultissime.... exercitus Franciscum Sfortiam Mediolanum versus, et classis Adurnos Genuam deducat; ut utra manus celerius commissionem suam peregerit cum altera statim conjungatur ad opus celerius perficiendum, Gallosque extra Italiam penitus submovendos.»
177. Ammirato cit., 338: «Papa Leone deliberò.... di cacciare i francesi d'Italia.... et di rimettere al ducato di Milano Francesco Sforza.... Per mezzo dei forusciti e con le sue galèe, sotto Pagolo Vettori havendo tentato di rivolgere quegli stati.»
178. Raynaldus, Ann. eccl., 1521, n. 106.
Bizarus cit., Hist. Genuen., p. 450.
Belcairus cit., Rer. Gallic., 490.
Ferron, De Reb. Gallor., lib. V.
Freherus, S. R. G., III, 356.
Giustiniani, Ann. Gen., 274.
Folietta, ap. Burm., I, i, 722.
179. Bizarus cit., 450; «Statutum est ut eodem tempore, repentino impetu, et exulum insidiis, Genua et Mediolanum oppugnarentur.... Cæsaris triremes quæ tunc Neapoli stationem habebant, et pontificiæ quæ duce Paulo Victorio Centumcellis erant.... una cum Hieronymo Adurnio.... repente se in urbis portu ostenderent.... Cum nullam seditionem in Urbe oriri perciperent.... classe subducta enavigarunt versus Spediam.... Clavarum nullo præsidio firmatum occuparunt.»
180. Raynaldus, Ann. Eccl., 1521, n. 108: «Ex victoriæ nuncio Leonem pontificem ingenti diffusum lætitia referunt, in qua.... decessit inopina morte.»
181. Paris de Grassis cit.: «Die vigesima quarta novembris MDXXI, hora quasi prima noctis, audivimus bombardas in signum lætitiæ ex castro s. Angeli ob Mediolanum captum a nostris militibus.... Tantum lætabatur Leo, ut numquam plus lætatus fuerit intrinsecus vel extrinsecus, ita et taliter ut ex Manliana, ubi erat profectus solatii causa, per plures et plures nuncios festivitatis signa fieri mandaret: quæ signa per triduum continuum perdurarunt diebus et noctibus.... Die dominica, quæ fuit prima mensis decembris, mortuus est papa Leo decimus ex catharro superfluo, concepto in villa Manliana.»
182. Anonimo, Storia de' Conclavi. Mss. Casanat., XX, IV, 49, p. 502.
Raynaldus, Ann., 1522, n. 5, 16 e segg.
Paolo Giovio, Vita di Adriano VI, tradotta dal Domenichi, in-4. Firenze, 1549, p. 406.
N.B. Gli Atti ufficiali della Curia romana infino al presente gli assegnano il cognome di Florent; altri aggiungono Dedel Van Trusen.
183. Raynaldus, Ann., 1521, n. 15: «Putarunt Romani Hadrianum, audita sœvientis Romæ epidemiæ fama, italicum iter intermissurum.... expetebatur ob varios tristes casus ejus in Urbe præsentia....» et 1522, n. 5: «Non defuere qui timerent, ne in Hispanias Sedes apostolica transferenda esset.»
184. Blasius Ortisius, (Ortiz) Itinerarium Hadriani Sexti, ap. Balutium, Miscell. in-8. Parigi, 1680, III, 351 a 470.
185. Ortiz cit., 361, 376: «Obtulerunt Pontifici quatuor triremes imperatoris nomine, quarum capitaneus erat dominus Joannes a Velasco.... SSmus triremes ascendit numero odo cum scapha, vulgo vergatin.... festive cum suis tormentis ignivomis ut moris est.»
186. Manuzzi, Vocab. della Crusca, voce Dirotta.
Fanfani, Vocab. della lingua italiana, voce Dirotta.
187. Filippo Sassetti, Lettere, in-8. Firenze, 1855, p. 267: «Andammo navigando di conserva, l'una nave a vista dell'altra, quattro giorni; e avanti che noi scoprissimo l'isola della Madera, già aveva preso ciascuno la sua dirotta, e perdutici di vista tutti, nonostante gli ordini e le istruzioni e i comandamenti.»
188. Stratico, Vocab. di marina in tre lingue, voce Rotta.
Civiltà Cattolica, 1º luglio 1858, p. 133: «Ecco il battello pigliare celerissimo verso l'alto la rotta.»
189. Henricus Stephanus, Leopold, aliiq. Lexicon: «Σχιὰ, ᾶς, ὴ. Umbra, adumbratio.»
Vitruvius, Archit., I, 2: «Sciagraphia, frontis et laterum adumbratio.»
190. Manuzzi, Vocab. coll'esempio del Pulci «Assia, e Assiare.»
Roffia col Pantera, Vocab. «Sia e Siare.»
Crescentio, Nautica, 142, coi Napolitani «Zia, e Ziare.»
191. Carlo Botta, Viaggio. Continuamente: «Scia e Sciare.»
Fanfani, Vocab. «Sciare.» Non registra Scia.