aliæ vero illic in ædibus scite operabantur.[TR1]

160

Ingressi-sunt autem famuli Achivorum: hi quidem deinde

bene et scite findebant ligna; sed mulieres

venerunt a fonte; illisque supervenit subulcus,

tres porcos deducens, qui erant inter omnes optimi.

Et hos quidem sivit per septa pulcra pasci,

165

ipse vero jam Ulyssem allocutus-est blandis verbis:

Hospes, jamne te magis Achivi respiciunt,

an te ignominia-afficiunt in ædibus, sicut antea quidem?

Hunc autem respondens allocutus-est ingeniosus Ulysses:

utinam enim jam, Eumæe, dii ulciscerentur contumeliam,

170

qua isti insultantes indigna machinantur

domo in aliena, nec pudoris portionem æquam habent.

Sic hi quidem talia inter se loquebantur.

Prope autem ipsos venit Melanthius, custos caprarum,

capras agens, quæ inter-omnes excellebant greges,

175

cœnam procis; duo autem una comitabantur pastores.

Et has quidem religavit sub porticu sonora;

ipse vero jam Ulyssem allocutus-est conviciis:

Hospes, adhuc etiam nunc hic molestus-eris in domo

a-viris petens? at non exibis foras?

180

omnino non-amplius nos diremtum-iri puto,

priusquam manus invicem gustaverimus; quia tute non decenter

petis: sunt autem et alia convivia Achivorum.

Sic dixit: hunc autem nihil allocutus-est ingeniosus Ulysses,

sed tacite movit caput, mala profunde-cogitans.

185

His autem tertius supervenit Philœtius, princeps virorum,

bovem sterilem procis agens, et pingues capras:

(portitores vero hos trajecerunt, qui etiam alios

homines deducunt, quicunque ipsis advenerit)

et has quidem bene religavit sub porticu sonora:

190

ipse autem jam interrogabat subulcum, prope astans:

Quis jam hic hospes nuper venit, subulce,

nostram ad domum? ex quibus vero se profitetur esse

viris? ubinam autem ei genus et patria terra?

infelix; certe similis-est corpore regi domino.

195

Sed dii malis-mergunt multivagos homines,

quando etiam regibus destinabunt ærumnam.

Dixit, et dextra complectebatur manu astans;

et ipsum compellans verbis alatis allocutus-est:

Salve, pater o hospes! adsit tibi in posterum saltem

200

felicitas; at nunc quidem malis teneris multis.

Jupiter pater, nullus te deorum crudelior alius:

non parcis viros, postquam jam eos generasti ipse,

miscere malo et doloribus exitiosis.

Sudavi, ut animadverti, lacrimisque-oppleti-sunt mihi oculi

205

recordanti Ulyssis; quoniam et illum puto

tales pannos habentem inter homines vagari,

sicubi adhuc vivit, et videt lumen solis.

Sin vero jam mortuus-est, et in Orci ædibus,

hei mihi inde ob-Ulyssem eximium; qui me bobus

210

præfecit, adhuc parvulum, Cephallenorum in populo.

Nunc autem hæ quidem fiunt innumeræ, neque aliter (melius)

cuipiam viro succresceret boum genus latis-frontibus:

has vero alii me jubent ducere sibi ipsis

ad-edendum; neque omnino filium in ædibus curant,

215

nec vindictam timent deorum; cupiunt enim jamdudum

possessiones dividere diu absentis regis.

At mihi hoc animus in pectoribus caris

multum volvit: valde quidem malum, filius quum-exstet,

aliorum populum adire, euntem cum-ipsis bobus,

220

viros ad alienos; hoc vero durius, hic manentem

bobus alienis assidentem dolores pati.

Et jam olim ad-alium magnanimorum regum

exivissem fugiens, quoniam non-amplius tolerabilia hæc sunt:

sed adhuc illum infelicem exspecto, sicunde reversus

225

virorum procorum dispersionem per ædes faciat.

Hunc autem respondens allocutus-est ingeniosus Ulysses:

bubulce, quia nec malo neque insipienti viro similis-es,

(cognosco vero et ipse, quod tibi prudentia mentem intravit)

ideo tibi dicam et insuper magnum jusjurando jurabo:[TR2]

230

sciat nunc Jupiter primum deorum, hospitalisque mensa,

focusque Ulyssis eximii, ad-quem veni,

certe, te hic præsente, veniet domum Ulysses;

tuisque oculis videbis, si volueris,

interfici[TR3] procos, qui hic dominantur.

235

Hunc autem rursus allocutus-est boum bubulcus vir,

utinam enim hoc, hospes, verbum perficeret Saturnius!

cognosceres, qualis mea potentia et quales me manus comitentur.

Sic autem pariter Eumæus supplicavit omnibus diis,

ut-rediret Ulysses prudens suam domum.

240

Sic hi quidem talia inter se loquebantur.

Proci autem Telemacho mortemque interitumque

struebant: at iis sinistra venit avis,

aquila altivolans, tenebat vero timidam columbam.

Illis autem Amphinomus concionatus-est, et dixit:

245

O amici, haud nobis continget hoc sane consilium,

Telemachi cædes: sed meminerimus convivii.

Sic dixit Amphinomus, illis vero placebat sermo.

Intrantes autem in ædes Ulyssis divini,

lænas quidem deposuerunt in sedilibusque soliisque;

250

ipsi autem mactabant oves magnas et pingues capras;

mactabant etiam sues porcos, et bovem armentalem;

viscera vero assata distribuebant: ac vinum in

crateribus miscebant: pocula autem distribuit subulcus.

Panem vero ipsis distribuit Philœtius, princeps virorum,

255

pulcris in canistris; vinumque-fundebat Melantheus.

Illi vero ad cibos paratos appositos manus porrigebant.

Telemachus autem Ulyssem sedere-fecit, astutias versans,[TR4]

intra bene-fundatam domum, apud lapideum limen,

sella turpi posita, parvaque mensa:

260

apposuit vero ei viscerum partes, et vinum infudit

in poculo aureo, et ipsum sermone allocutus-est:

Illic nunc sede inter viros vinum-bibens:

convicia vero tibi ipse ego et manus abarcebo

omnium procerum; quoniam nequaquam publica est

265

domus hæc, sed Ulyssis, mihi autem acquisivit ille.

Vos vero, proci, continete animum a-convicio,

et manibus violentis; ut ne qua lis et contentio oriatur.

Sic dixit: illi autem omnes mordicus labris compressis

Telemachum admirabantur, quod audacter loquebatur.

270

In-hos autem Antinous locutus-est, Eupithei filius:

Et molestus quantumvis sit, accipiamus sermonem, Achivi,

Telemachi; valde autem nobis minatus loquitur.

Non enim Jupiter sivit Saturnius: alioquin ipsum jam

compescuissemus in ædibus, argutus licet sit concionator.

275

Sic dixit Antinous; ille vero non curabat verba.

Præcones autem per urbem deorum sacram hecatomben

ducebant: congregabantur autem capite-comantes Achivi

luco sub umbroso longe-jaculantis Apollinis.

Hi autem postquam assarant carnes superiores, et igni extraxerant,

280

partibus divisis, convivabantur celebri convivio.

Inde Ulyssi partem apposuerunt ii qui ministrabant,

æqualem, sicut ipsi sortiebantur: sic enim jussit

Telemachus, dilectus filius Ulyssis divini.

Procos autem illustres non omnino sinebat Minerva

285

contumelia abstinere acerba; ut adhuc magis

subiret dolor cor Laertiadæ Ulyssis.

Erat vero quidam inter procos vir, nefario animo,

Ctesippus autem nomen erat, in Sameque domos habitabat;

qui scilicet possessionibus fretus immensis

290

ambiebat Ulyssis diu absentis uxorem.

Is quidem tunc inter procos superbos dixit:

Audite me, proci illustres, ut aliquid dicam;

partem quidem jam hospes habet dudum, sicut decet,

æqualem; non enim honestum est privare, nec justum,

295

hospites Telemachi, quicunque ad-has ædes pervenerit.

Sed age, ei et ego dem hospitale donum: ut et ipse

vel balneatori det munus, vel alicui alii

famulorum, qui sunt in ædibus Ulyssis divini.

Sic locutus, projecit bovis pedem manu robusta,

300

jacentem, ex canistro sumtum: sed evitavit eum Ulysses,

leniter declinato capite; subrisit autem animo

Sardanium omnino risum talem: ille tamen bene-ædificatum feriit murum.

Ctesippum vero Telemachus increpuit sermone:

Ctesippe, certe omnino tibi hoc utilius fuit animo:

305

non percussisti hospitem; evitavit enim telum ipse.

Certe enim te medium percussissem hasta acuta,

et tibi pro nuptiis pater exsequias celebrasset

hic. Ideo ne quis mihi insolentias in domo

prodat: jam enim intelligo et novi singula,

310

bonaque, et quæ-sunt pejora: antea vero adhuc infans eram.

Sed tamen hæc quidem et toleramus inspicientes,

ovibus mactatis, vinoque potato,

et pane consumto: difficile enim cohibere unum multos.

Sed age, ne-amplius mihi mala facite infensi:

315

sin autem jam me ipsum interficere cupitis ære,

etiam hoc vellem, et multo satius esset

mori, quam hæc semper indigna opera videre,

hospitesque pulsatos, famulasque mulieres

vos violantes indigne per ædes pulcras.

320

Sic dixit: illi vero omnes muti facti-sunt silentio:

sero autem tandem inter-eos locutus-est Damastorides Agelaus:

O amici, haud jam quisquam super dicto æquo

contrariis verbis carpens sæviat:

neu amplius hunc hospitem pulsate, neu quenquam alium

325

famulorum, qui in ædibus sunt Ulyssis divini.

Telemacho autem verbum ego et matri dixerim

mite, si ipsis corde placeat ambobus.

Quamdiu quidem vobis animus in pectoribus sperabat

rediturum Ulyssem prudentem suam domum,

330

tamdiu minime indignum manereque erat et detinere

procos in ædibus; quoniam hoc satius erat,

si rediisset Ulysses, et redux venisset domum:

nunc vero jam hoc manifestum, quod non-amplius reditus-compos est.

Sed age, tuæ hæc matri assidens nuntia,

335

ut-nubat ei, quicunque optimus vir, et qui plurima præbuerit:

ut tu quidem gaudens paterna omnia possideas,

edens et bibens; illa vero alius domum curet.

Illum autem rursus Telemachus prudens contra allocutus-est:

non per Jovem, Agelae, et dolores patris mei,

340

qui alicubi longe-ab Ithaca vel periit vel vagatur,

nequaquam remoror matris nuptias; sed jubeo eam

nubere, cuicunque velit, atque insuper multa dona dabo:

vereor autem invitam a domo pellere

verbo violento; ne istud deus perfecerit.

345

Sic dixit Telemachus: procis vero Pallas Minerva

inextinctum risum movit, errareque-fecit intellectum.

Hi autem jam maxillis ridebant alienis;

cruentatasque carnes comedebant; oculi vero ipsorum

lacrimis implebantur; fletumque præsagiebat animus.

350

Inter-hos autem et locutus-est Theoclymenus deo-similis:

Ah miseri, quod malum hoc patimini? nocte quidem vestra

obvoluta-sunt capitaque, faciesque, subtusque genua.

Ululatus autem exarsit, lacrimisque-oppletæ-sunt genæ:

sanguine vero conspersi-sunt parietes pulcraque intercolumnia;

355

simulacris autem plenum est vestibulum, plenaque et aula,

properantibus in-Erebum sub tenebras; sol vero

ex-cœlo deperiit; malaque incessit caligo.

Sic dixit: illi autem omnes super ipso suaviter riserunt.

His vero Eurymachus, Polybi filius, incipiebat loqui:

360

Desipit hospes nuper aliunde huc advectus.

Sed ipsum statim, juvenes, domo emittite foras,

in forum ut-eat; quoniam hæc nocti assimilat.

Hunc autem rursus allocutus-est Theoclymenus deo-similis:

Eurymache, nequaquam te jubeo mihi comites præbere;

365

sunt mihi oculique et aures et pedes ambo,

et mens in pectoribus facta nequaquam incongrua.

Horum-ope exibo foras, quoniam sentio malum vobis

ingruens, quod nemo subterfugere-possit neque evitare

procorum, qui per domum deo-paris Ulyssis

370

viros contumelia-afficientes injusta machinamini.

Sic locuta, exivit ædibus ad-habitandum-commodis:

ivit autem ad Piræum, qui ipsum lubens suscepit.

Proci vero omnes in se-invicem intuentes,

Telemachum irritabant, de hospitibus ridentes:

375

sic autem aliquis dicebat juvenum superbientium:

Telemache, nemo te pejorum-hospitum-exceptor alius;

qualem quidem quendam hunc habes mendicum erronem,

panis et vini indigentem, nec quicquam operum

scientem, nec fortitudinis, sed incassum pondus terræ.

380

Alius autem demum quidam hic surrexit ad-vaticinandum.

Sed si mihi parueris, quod multo satius fuerit:

illos hospites in navem multis-transtris-instructam conjectos

ad Siculos mittamus, unde quis dignum pretium-referat.

Sic dixerunt proci: ille vero non curabat verba;

385

sed tacite patrem intuebatur, exspectans semper,

quando demum procis impudentibus manus inferret.

At e-regione autem ubi-posuerat perpulcram sellam

filia Icarii, prudens Penelope,

virorum in ædibus uniuscujusque sermonem audiebat.

390

Prandium etenim illi ridentes fecerat,

suaveque et gratum, quippe valde multa mactarant:

cœna vero nequaquam injucundior alia fieri-possit,

qualem sane mox erant dea et fortis vir

facturi: priores enim proci indigna machinabantur.

Illi vero Ulysses ensem acutum et validam hastam dedit,[TR1]

35

principium hospitii necessarii: nec mensa

cogniti-sunt inter-se: prius enim Jovis filius interfecit

Iphitum Eurytiden, similem immortalibus,

qui ei arcum dedit. Hunc autem neutiquam divinus Ulysses,

proficiscens ad-bellum nigris in navibus,

40

capiebat; sed illic monumentum hospitis dilecti

jacebat in ædibus; gestabat vero is ipsum sua in terra.

Quando autem jam ad-thalamum hunc pervenit divina mulierum,

limenque quernum ascenderat, quod olim faber

polivit scite, et ad-perpendiculum exegit;

45

in eo vero postes aptavit, foresque apposuit splendidas:

statim deinde illa lorum cito resolvit annuli,

et clavem immisit, foriumque repulit pessulos,

ex-adverso eos aptans: hæ autem resonuerunt, velut taurus

pascens in-prato; tantum sonuerunt pulcræ fores,

50

pulsæ clavi, apertæque-sunt ei cito.

Ipsa vero altum tabulatum ascendit, ubi quidem arcæ

stabant; in his vero odoriferæ vestes jacebant.

Illinc manu-porrecta, a clavo cepit arcum

cum-ipsa theca, quæ ei circumdata-erat splendida.

55

Sedensque ibidem, caris genibus eum impositum-tenens,

flebat admodum stridule; eduxitque arcum regis.

Hæc autem postquam satiata-est lacrimoso fletu,

profecta-est ire in-domum ad procos illustres

arcum tenens in manu reflexum, ac pharetram

60

sagittiferam; multæ vero inerant luctuosæ sagittæ.

Cum-ea autem simul ancillæ portabant cistam; ubi ferrum

jacebat multum et æs, certamina regis.

Sed quando demum ad-procos pervenit divina mulierum,

stetit ad postem domus firmiter structæ,

65

genis obtendens nitida redimicula.

[ancilla vero ei proba utrinque astitit.]

Statim autem ea inter-procos locuta-est, et dixit sermonem:

Audite me, proci illustres, qui in-hanc domum

ingruistis ad-comedendum et bibendum assidue semper,

70

viro absente multo tempore; neque ullum alium

hujus rei facere prætextum potuistis,[TR2]

nisi me cupientes ducere, facereque uxorem.

Sed agite, proci, quoniam hoc apparet certamen;

deponam enim magnum arcum Ulyssis divini:

75

qui autem facillime intenderit arcum in manibus,

et sagittam-miserit per-secures duodecim omnes,

hunc una secuta-fuero, relicta hac domo

juventutis meæ, perpulcra, plena victu,

cujus aliquando recordaturam me puto, vel in somnio.

80

Sic dixit; et Eumæum jussit, divinum subulcum,

arcum procis deponere, canumque ferrum.

Lacrimans vero Eumæus eum accepit et deposuit;

flebat autem bubulcus ex-altera-parte, postquam vidit arcum regis.

Antinous vero eos increpabat, verbumque dixit et elocutus-est:

85

Stulti rustici, quæ-in-diem-sunt cogitantes;

ah miseri, cur jam lacrimas funditis, et mulieri

animum in pectoribus commovetis? cui etiam alioqui

jacet in doloribus animus, postquam carum perdidit maritum.

Sed tacite epulamini sedentes; vel foras

90

flete egressi, hic arcum relinquentes,

procis certamen difficile; non enim puto

facile hunc arcum bene-politum tensum-iri.

Non enim quisquam adest talis vir inter hosce omnes,

qualis Ulysses erat; ego vero eum ipse vidi

95

(etenim memor sum), puer autem adhuc infans eram.

Sic dixit: ipsi vero animus in pectoribus sperabat

nervum se tensurum, sagittamque-missurum per-ferrum.

Nempe sagittam quidem primus gustaturus erat

ex manibus Ulyssis eximii, quem olim contumelia-afficiebat

100

sedens in ædibus, incitabatque omnes socios.

Inter-hos vero et locuta-est sacra vis Telemachi.

Dii boni, certe valde me Jupiter dementem reddidit Saturnius:

mater quidem mea dicit cara, prudens quamvis sit,

alium una secuturam se, relicta hac domo;

105

at ego rideo, et delector vecordi animo.

Sed agite, proci, quoniam hoc apparet certamen de tali,

qualis nunc non est mulier per Achaicam terram,

nec Pyli sacræ, neque Argis, nec Mycenis;

[neque in-ipsa Ithaca, neque in-continente nigra;]

110

et vero ipsi hoc scitis; quid me oportet matrem laudare?

Sed agite, ne prætextibus rem protrahite, neu amplius arcus

diu aversamini tensionem, ut videamus.

Et vero ipse ego arcum experiar:

si autem tendero, sagittamque-misero per-ferrum,

115

non mihi dolenti has ædes veneranda mater

liquerit, una cum-alio profecta, quum ego pone relinquar,

valens jam patris certamina pulcra reportare.

Dixit, et ab humeris lænam deposuit purpuream,

erectus exsurgens; atque ensem acutum deposuit ab-humeris.

120

Primum quidem secures statuit, vallo perfosso

omnibus uno longo, et ad amussim direxit;

circumque terram ingessit: stupor vero cepit omnes, videntes

quam accurate statuit; antea autem nunquam viderat.

Stetit vero deinde ad limen profectus, et arcum tentabat.

125

Ter quidem ipsum pepulit, trahere cupiens;

ter autem destitit ab-impetu, sperans hoc animo,

nervum se tensurum, sagittamque-missurum per-ferrum.

Et jam demum tetendisset, vi quartum attrahens:

sed Ulysses nutu-prohibebat, et coercuit, cupientem licet.

130

Inter-hos autem rursus locuta-est sacra vis Telemachi:

Dii boni! certe vel etiam postea malusque ero et imbecillis,

vel junior sum, et nondum manibus confido,

virum ut-propulsem, quando aliquis prior lacessiverit.

Sed agite, qui-quidem me viribus præstantiores estis,

135

arcum tentate, et perficiamus certamen.

Sic locutus, arcum quidem a se deposuit humi,

acclinatum conglutinatis bene-politis[TR3] tabulis;

ibidemque velox telum pulcro acclinavit annulo:

iterum vero deinde resedit in sede, unde surrexerat.

140

Inter-hos autem Antinous locutus-est, Eupithei filius:[TR4]

Surgite ordine a-dextra omnes socii,

exorsi ab-eo loco, unde quidem vinum-fundit aliquis.

Sic dixit Antinous: illis vero placebat sermo.

Liodes autem primus surrexit, Œnopis filius,

145

qui ipsis haruspex erat; juxta craterem vero pulcrum

sedebat intimus semper; improbitates autem ei soli

invisæ erant, omnibusque succensebat procis.

Qui tunc primus arcum cepit et telum velox.

Stetit autem inde ad limen profectus, et arcum tentabat;

150

neque ipsum tetendit: prius enim fatigatus-est manibus attrahens,

haud-tritis, mollibus: inter procos vero dixit:

O amici, non quidem ego tendo; capiat vero et alius.

Multos enim hic arcus optimates privabit

animo et mente: quoniam multo melius est

155

mori quam vivos excidere ea re, cujus gratia semper

hic versamur, exspectantes dies omnes.

Nunc quidem aliquis et sperat in mente, et cupit

ducere Penelopen, Ulyssis uxorem:

at postquam arcum tentaverit et viderit,

160

aliam demum aliquam postea Achivarum pulcris-peplis-indutarum

ambiat sponsalibus petens: hæc autem deinde

nubat ei, qui plurima dederit, et fatalis venerit.

Sic igitur dixit; et a se arcum deposuit,

acclinatum conglutinatis bene-politis tabulis:

165

ibidemque velox telum pulcro acclinavit annulo:

iterum vero deinde resedit in sede, unde surrexerat.

Antinous autem eum increpabat, verbumque dixit et elocutus-est:

Liodes, quale tibi verbum fugit ex septo dentium,

graveque molestumque! indignor etenim audiens:

170

si demum hic arcus optimates privabit

animo et mente, quoniam non potes tu tendere.

Nequaquam enim te talem genuit alma mater,

qui tractator arcusque esses et sagittarum:

sed alii tendunt cito proci illustres.

175

Sic dixit; et jussit Melanthium, custodem caprarum:

Age jam, inquiens, ignem accende in ædibus, Melantheu,

juxta autem pone sellamque magnam et pellem super ipsa,

effer autem sevi magnum orbem, de eo quod-intus est,

ut juvenes calefacientes, inungentes unguine,

180

arcum tentemus, et perficiamus certamen.

Sic dixit: statim autem accendit Melanthius indefessum ignem;

juxtaque ferens sellam posuit et pellem super ipsa,

extulitque sevi magnum orbem, de eo quod-intus erat;

quo sane juvenes, calefacientes, tentabant: nec poterant

185

tendere, multum autem robore defecti erant.

Antinous vero adhuc abstinebat, et Eurymachus deo-similis,

principes procorum; viribus autem erant longe principes.

Illi autem e domo exivere una-profecti simul ambo

bubulcus et subulcus Ulyssis divini;

190

exivit autem ipse post illos domo divinus Ulysses.

Sed quando jam extra fores erant atque aulam,

locutus ipsos verbis affabatur blandis:

Bubulce, et tu, subulce, verbumne aliquod dicam,

an ipse celem? dicere autem me animus jubet.

195

Quales essetis Ulyssi auxiliando, sicunde veniret

huc valde derepente, et aliquis deus ipsum afferret?

utrum procis auxiliaremini, and Ulyssi?

dicite, quomodo vos cor animusque jubet.

Hunc autem rursus allocutus-est boum bubulcus vir:

200

Jupiter pater, utinam enim hoc perficeres votum,

ut veniret quidem ille vir, adduceretque ipsum deus:

cognosceres, qualis mea potentia sit et quales me manus comitentur.

Sic autem pariter Eumæus supplicabat omnibus diis,

ut-rediret Ulysses prudens suam domum.

205

Ac postquam horum ingenium verum cognovit,

iterum ipsos verbis respondens allocutus-est:

Intus quidem demum hic ipse ego, mala multa perpessus,

veni vigesimo anno in patriam terram.

Cognosco autem, quod vobis cupientibus venio,

210

solis servorum: ceterorum vero haud quenquam audivi

vota-facientem me iterum reducem domum venire.

Vobis autem, sicut erit quidem, veritatem dicam.

Si sub me deus domuerit procos illustres,

deducam ambobus uxores, et possessiones præbebo,

215

domosque prope me ædificatas; et mihi postea

Telemachi sociique fratresque eritis.

Eia age, jam et signum manifestum aliud quoddam ostendam,

ut me bene cognoscatis, fidatisque in animo;

cicatricem, quam quondam mihi sus inflixit albo dente,

220

ad-Parnassum profecto, cum filiis Autolyci.

Sic locutus, pannos magna diduxit a-cicatrice.

Illi autem postquam inspexerant, beneque cognorant singula,

flebant deinde, circa Ulyssem prudentem manibus conjectis,

et osculabantur amplectentes caputque et humeros.

225

Sic autem pariter Ulysses capita et manus osculatus-est.

Et jam lamentantibus occidisset lumen solis,

nisi Ulysses ipse eos cohibuisset, locutusque-fuisset:

Cessate a-ploratu fletuque; ne quis videat

egressus domo, at dicat et intus.

230

Sed alius-post-alium intrate, neu simul omnes:

primus ego, post autem vos; at hoc signum fiat.

Alii etenim omnes, quotquot sunt proci illustres,

non sinent mihi dari arcum et pharetram;

sed tu, divine Eumæe, ferens per ædes arcum,

235

manibus mihi impone; dicito autem mulieribus,

ut-claudant domus fores firmiter aptatas:

si vero aliqua vel gemitum vel strepitum intus audiat

virorum nostris in septis, nequaquam foras

prodeat, sed ibidem quite sit ad opus.

240

Tibi vero, Philœtie divine, fores mando aulæ

ut-claudas clavi, citoque vinculum indas.

Sic locutus, intravit domos habitantibus-commodas;

sedit deinde in sella, accedens, unde surrexerat:

ingressi-sunt autem deinde famuli divini Ulyssis.

245

Eurymachus vero jam arcum in manibus versabat,

calefaciens huc et illuc splendore ignis: sed ipsum neque sic

tendere potuit; valde autem gemebat glorioso corde:

ingemiscensque fatus-est, verbumque dixit et elocutus-est:

Dii boni! certe mihi dolor deque me ipso et de omnibus;

250

nequaquam nuptias tantum lugeo, dolens licet:

sunt et aliæ multæ Achivæ, tum in ipsa

circumflua Ithaca, tum aliis in-urbibus:

sed si demum tantopere viribus defecti sumus

præ-deo-pari Ulysse, ut non possimus tendere

255

arcum: probrosum vero hoc est et posteris auditu.

Hunc autem rursus Antinous allocutus-est, Eupithei filius:

Eurymache, non ita erit: intelligis vero etiam ipse.

Nunc etenim in populo festum est dei

sanctum; quis autem arcum tenderet? sed quieti

260

deponite: at secures etiamsi sinamus omnes

stare, bene erit; haud etenim quenquam sublaturum puto,

ingressum domum Laertiadæ Ulyssis.

Sed agite, pocillator quidem incipiat poculis,

ut libatione-facta deponamus curvos arcus.

265

Mane vero jubete Melanthium, custodem caprarum,

capras adducere, quæ in-omnibus longe præstantissimæ sint gregibus;

ut femoribus impositis in honorem Apollinis inclyti-arcu,

arcum tentemus, et perficiamus certamen.

Sic dixit Antinous: illis autem placebat sermo.

270

Ipsis vero præcones quidem aquam in manus fuderunt,

juvenes autem crateras coronarunt potu;

distribueruntque omnibus, auspicantes poculis.

Illi autem ut libarant biberantque, quantum volebat animus,

inter-eos dolos-meditans locutus-est ingeniosus Ulysses:

275

Audite me, proci inclytæ reginæ;

[ut dicam, quæ me animus in pectoribus jubet:]

Eurymachum autem maxime et Antinoum deo-similem

oro, quoniam et hunc sermonem apposite dixit:

nunc quidem dimittite arcum; et committite rem diis,

280

mane vero deus dabit robur, cui voluerit.

Sed[TR5] age, mihi date arcum bene-politum, ut inter vos

manus et robur experiar, si mihi adhuc sit

vis, qualis antea erat in flexilibus membris;

an jam mihi eam perdiderit vagatioque et curationis-defectus.

285

Sic dixit: illi vero omnes supra-modum indignati-sunt,

veriti, ne arcum bene-politum tenderet.

Antinous autem eum increpabat, verbumque dixit et elocutus-est:

Ah[TR6] miser hospitum, inest tibi mens ne exigua quidem:

non contentus-es, quod quietus superbos inter nos

290

epularis? neque omnino convivio privaris, atque audis

sermones nostros et colloquium? nec quisquam alius

nostros sermones hospes et pauper audit.

Vinum te sauciat dulce, quod-quidem et alios

lædit, quicunque ipsum avide ceperit, nec decenter biberit.

295

Vinum etiam Centaurum, inclytum Eurytionem,

læsit in domo magnanimi Pirithoi,

ad Lapithas profectum: is vero postquam mentem læserat vino,

insaniens mala patravit per domum Pirithoi:

heroas vero dolor cepit; per vestibulum autem foras

300

pertraxerunt in eum insurgentes, aures sævo ære

naresque amputantes: ille autem mente sua læsus,

ibat suum damnum portans dementi animo.

Ex quo Centauris et viris contentio facta-est,

sibique ipsi primo malum invenit is, vino gravatus.

305

Sic et tibi magnum damnum denuntio, si arcum

tenderis: non enim cujusquam favorem invenies

nostro in populo; statim vero te navi nigra

ad Echetum regem, hominum perniciem omnium,

mittemus: inde autem nequaquam salvus-evades: sed quietus

310

bibeque, neu contende cum viris junioribus.

Hunc autem rurus allocuta-est prudens Penelope:

Antinoe, non quidem honestum conviciari, neque justum

hospites Telemachi, quicunque ad has ædes pervenerit.

Putasne, si hic hospes Ulyssis magnum arcum

315

tetenderit, manibusque viribusque suis fretus,

domum eum me ducturum, et suam facturum uxorem?

Neque ipse, opinor, hoc in pectoribus sperat;

nec quisquam vestrum hujus gratia animo dolens

hic convivetur; quoniam nequaquam quidem decet.

320

Hanc autem rursus Eurymachus, Polybi filius, contra allocutus-est:

filia Icarii, prudens Penelope,

neutiquam te hunc ducturum putamus; neque decet:

sed verentes rumorem virorum et mulierum,

ne quando aliquis dicat deterior alius Achivorum:

325

Certe multo pejores viri eximii viri uxorem

ambiunt: quippe neque omnino arcum bene-politum tendunt;

sed alius quidam, pauper vir errans, qui-advenerat,

facile tetendit arcum, et sagittam misit per-ferrum.

Sic dicent; nobis vero probra hæc fierent.

330

Hunc autem rursus allocuta-est prudens Penelope:

Eurymache, non-potest fieri-ut bonæ-famæ per populum

sint ii, qui domum dedecorantes consumunt

viri optimi: cur vero probra hæc facitis?

hic autem hospes, valde quidem magnus et firmo-corpore est,

335

patreque ex bono genere se-profitetur esse filium:

verum age, ei date arcum bene-politum, ut videamus.

Sic enim edico, hoc vero et perfectum erit:

si eum tetenderit, dederitque ipsi gloriam Apollo,

induam eum lænaque tunicaque, vestimentis pulcris;

340

daboque acutum jaculum, canum propulsatorem et virorum,

et ensem ancipitem; dabo vero et sub pedibus calceamenta,

deducendumque-curabo, quo ipsum cor animusque jubet.

Hanc autem rursus Telemachus prudens contra allocutus-est:

mater mea, arcum quidem Achivorum nullus me

345

potentior, cui velim, dandique et negandi;

nec quotquot in aspera Ithaca dominantur,

nec quotquot in insulis prope Elidem equos-pascentem,

horum nullus mihi invito vim-afferet, si velim

semel hospiti dare hunc arcum ferendum.

350

Sed in conclave profecta, tua ipsius opera cura,

telamque columque, et ancillas jube

opus obire: arcus autem viris curæ-erit

omnibus, maxime vero mihi; hujus enim imperium est in domo.

Illa quidem attonita, retro in conclave ivit;

355

filii enim sermonem prudentem posuit-in animo.

In cœnaculum autem quum-ascendisset cum famulis mulieribus,

flebat deinde Ulyssem, dilectum maritum, donec ipsi somnum

dulcem palpebris immisit cæsiis-oculis Minerva.

Atque arcum sumtum ferebat curvum divinus subulcus;

360

proci autem proinde omnes increpabant in ædibus:

sic vero aliquis dicebat juvenum superbientium:

Quonam demum curvum arcum fers, nihili subulce,

demens? cito tandem te apud sues canes veloces comedent

seorsum ab hominibus, quos (canes) nutrivisti; si Apollo

365

nobis propitius-sit, et immortales dii alii.

Sic dixerunt: at ille posuit ferens ipso in loco,

veritus, quoniam multi increpabant in ædibus.

Telemachus autem ex-altera-parte minatus clamabat:

Heus, ulterius fer arcum: cito non bene omnibus obedies;

370

ne te, et junior licet sim, in-agrum pellam,

percutiens saxis; viribus autem præstantior sum.

Utinam enim omnibus tantum, quotquot in ædibus sunt,

ita procis manibusque viribusque præstantior essem:

tunc statim graviter aliquem ego dimitterem ut-abeat

375

nostra ex domo, quoniam mala machinantur.

Sic dixit: atque omnes super ipso suaviter riserunt

proci; et jam remiserunt a-gravi ira

in-Telemachum: sed arcum ferens per domum subulcus

manibus Ulyssi prudenti imposuit astans.

380

Evocatam autem allocutus-est nutricem Eurycleam:

Telemachus jubet te, prudens Euryclea,

claudere domus fores firmiter aptatas;

si autem aliqua ancillarum vel gemitum vel strepitum intus audiat

virorum nostris in septis, nequaquam foras

385

prodeat; sed ibidem quiete sit apud opus.

Sic igitur dixit: illi autem non-avolabat verbum.

Clausit vero fores ædium habitantibus-commodarum.

Tacite autem ex domo Philœtius prosiliit foras,

clausitque deinde fores bene-munitæ aulæ.

390

Jacebat autem sub porticu funis navis utrinque-recurvæ

byblinus, quo quidem illigavit januas; et ingressus-est ipse;

sedebatque inde in sella, accedens, unde surrexerat,

inspiciens Ulyssem. Hic autem jam arcum tractabat,

omni-ex-parte versans, tentans huc et illuc,

395

veritus ne cornua vermes edissent, absente domino.

Sic vero aliquis dicebat, intuitus in propinquum alium:

Sane hic aliquis peritus et callidus est arcuum;

aut jam fere tales etiam ipsi domi jacent,

aut ille molitur facere: ita in manibus eum

400

versat huc et illuc malorum expertus erro.

Alius autem rursus dicebat juvenum superbientium:

utinam enim jam tantum utilitatis particeps-fieret,

sicut hic unquam hunc poterit tendere.

Sic igitur dixerunt proci: at ingeniosus Ulysses

405

statim postquam magnum arcum ponderavit, et vidit undique,

sicut quando vir citharæ peritus et cantus

facile extendit novo in clavo chordam,

ubi-nexuerit utrinque bene-tortum intestinum ovis;

sic utique sine nisu tetendit magnum arcum Ulysses.

410

Dextera autem inde manu prehensum tentavit nervum;

hic vero subtus clare sonuit, hirundini similis voce.

Procis autem inde dolor factus-est magnus, omnibusque color

mutatus-est; Jupiter vero valde tonuit, signa ostendens:

gavisus-est autem deinde audens divinus Ulysses,

415

quod jam sibi ostentum misisset Saturni filius versuti.

Sumsit vero velocem sagittam, quæ ei adjecebat mensæ

nuda; ceteræ autem cavam intra pharetram

jacebant, quas cito erant Achivi experturi.

Hanc inde ad-arcus-medium tenens, trahebat nervum crenasque,

420

indidem ex sella, sedens; misit autem sagittam

ex-adverso collimans: a-securibus vero non-aberravit omnibus,

a-primo-foramine ad ultimum, penitusque transivit foras

sagitta ære-gravis; ipse vero Telemachum allocutus-est:[TR7]

Telemache, non te hospes in ædibus dedecorat

425

sedens; neque omnino a-scopo aberravi, neque arcum

diu laboravi tendens; adhuc mihi robur integrum est;

non uti me proci ignominia-afficientes vituperant.

Nunc autem hora est et cœnam Achivis parandi

in luce; at postea et aliter delectandi-se

430

cantu et cithara; hæc etenim sunt ornamenta convivii.

Dixit, et superciliis innuit; ac circumposuit-sibi ensem acutum

Telemachus, dilectus filius Ulyssis divini;

ac manum caram circumdedit hastæ: prope vero ipsum

juxta sellam stetit, armatus splendido ære.