antequam omnem proci injuriam luerint.[TR1]

65

Nunc vobis optio adest, vel contra pugnare,

vel fugere, qui mortem et fatum evitaverit:

sed haud ullum evitaturum puto grave exitium.

Sic dixit: eorum vero ibidem soluta-sunt genua et carum cor.

Ipsos autem Eurymachus alloquebatur secundo rursus:

70

O amici, non enim abstinebit a nobis vir hic manus indomitas;

sed postquam cepit arcum bene-politum et pharetram,

limine a polito sagittabit, donec omnes

nos interfecerit; verum meminerimus pugnæ.

Ensesque stringite, et obtendite mensas

75

sagittis letiferis: in ipsum vero omnes ingruamus

conferti, si eum a-limine depellamus ac foribus,

eamusque per urbem, clamorque citissime fiat;

tunc cito hic vir nunc ultimo sagittaverit.

Sic igitur locutus, strinxit ensem acutum,

80

æreum, utrinque acutum; insiliitque in ipsum

terribiliter vociferans: eodem-tempore autem divinus Ulysses

sagitta emissa ei percussit pectus ad mammam,

et ei hepati infixit velox telum; e manu vero

ensem dimisit is humi: vertiginosus autem circa mensam

85

decidit contortus; ac cibos effudit humi,

et poculum duplex: ipse autem terram verberabat fronte,

animo dolens; pedibusque sellam ambobus

calcitrans concussit: ob oculos vero fusa-est caligo.

Amphinomus autem in-Ulyssem irruit gloriosum

90

ex-advero insurgens; strinxitque ensem acutum,

si qua is sibi cederet a-foribus. Sed jam ipsum prævertit

Telemachus a-tergo percutiens ærata hasta,

humeros inter, perque pectora eam transegit:

fragoremque-edidit is lapsus, terramque feriit tota fronte.

95

Telemachus autem abripuit-se, relicta longa hasta

illic in Amphinomo; pertimescebat enim, ne-quis Achivorum

se hastam retrahentem longam, vel feriret,

ense insurgens, vel prono adversum percutiens.

Ivit autem currens, valdeque cito dilectum ad-patrem pervenit;

100

prope vero stans verbis alatis eum allocutus-est:

O pater, jam tibi scutum afferam et duas hastas,

et galeam totam-æream, temporibus aptam,

ipseque me-induam profectus: dabo autem subulco

et bubulco alia arma: nam armatum-esse melius est.

105

Hunc autem respondens allocutus-est ingeniosus Ulysses:

affer currens, dum mihi ad-propugnandum adsunt sagittæ,

ne me amoveant foribus, solus quum-sim.

Sic dixit: Telemachus autem dilecto obedivit patri.

Profectusque-est ire in-thalamum ubi ei inclyta arma jacebant.

110

Inde quatuor quidem scuta desumsit, hastasque octo,

et quatuor galeas æratas setis-equinis-densas:

ivitque ferens; valde autem cito carum ad-patrem pervenit.

Ipse vero omnium-primum circa corpus sibi-induit æs;

sic autem pariter famuli sibi-induerunt arma pulcra;

115

steteruntque circum Ulyssem prudentem, versutum.

At ille, quamdiu quidem ipsi ad-propugnandum aderant sagittæ,

tamdiu procorum unum utique semper sua in domo

percutiebat collimans: illi vero conferti cadebant.

Ac postquam defecerunt sagittæ regem jaculantem,

120

arcum quidem ad postem bene-fundatæ domus

inclinavit ut-staret, ad parietes collucentes:

ipse vero circum humeros scutum posuit quadruplex:

capitique forti galeam fabrefactam imposuit

setis-equinis-comantem: terribiliter autem crista desuper nutabat;

125

sumsit autem validas hastas duas munitas ære.

Posticum vero quoddam erat bene-structo in pariete;

extremum autem ad limen bene-fundatæ domus

erat via in angiportum, tabulæ vero illam continebant bene aptatæ.

Hanc vero Ulysses custodire jussit divinum subulcum,

130

stantem prope ipsam: unus vero solus erat aditus.

Illis autem Agelaus dixit, verbumomnibus promulgans:

O amici, nonne jam aliquis ad posticum ascendat,

et dicat populis, clamorque citissime fiat?

tum cito hic vir nunc ultimo sagittaverit.

135

Hunc autem rursus allocutus-est Melanthius, custos caprarum:

nullo-modo licet, Agelae Jovis-alumne: prope enim valde

aulæ pulcræ fores, et difficile os angiporti;

et unus omnes arceret vir, qui-quidem strenuus esset.

Sed agite, vobis arma afferam ad-armandum,

140

e thalamo: intus enim, puto, neque usquam alibi

arma deposuerunt Ulysses et splendidus filius.

Sic locutus ascendit Melanthius, custos caprarum,

in thalamum Ulyssis, per forulas domus.

Inde duodecim quidem scuta desumsit, totidemque hastas,

145

et totidem galeas æratas setis-equinis-densas:

profectusque-est ire, valdeque cito ferens procis dedit.

Et tunc Ulyssis soluta-sunt genua et carum cor,

ut circumponentes-sibi vidit arma, manibusque hastas

longas vibrantes; magnum autem ipsis apparebat opus.

150

Statim vero Telemachum verbis alatis allocutus-est:

Telemache, certe omnino jam aliqua in ædibus mulierum

in-nos concitat bellum malum, vel Melantheus.

Hunc autem rursus Telemachus prudens contra allocutus-est:

o pater, ipse ego peccavi (nec quisquam alius

155

in-culpa-est), qui thalami januam firmiter aptam

reliqui acclinatam: horum vero speculator erat melior.

Sed ito, divine Eumæe; januam claude thalami,

et observa, si qua sit mulierum, quæ hæc faciat,

an filius Dolii, Melantheus, quem quidem puto.

160

Sic hi quidem talia inter se loquebantur.

Ivit autem iterum ad-thalamum Melantheus, custos caprarum,

allaturus arma pulcra: animadvertit vero divinus subulcus,

statimque Ulyssem alloquebatur, prope stantem:[TR2]

Generose Laertiade, sollers Ulysse,

165

ille vero rursus perniciosus vir, quem putamus ipsi,

proficiscitur in thalamum; tu tamen mihi explicite dic,

utrum ipsum interficiam, si quidem superior fuero;

an tibi huc ducam, ut injurias luat

multas, quotquot hic molitus-est tua in domo.

170

Hunc autem respondens allocutus-est ingeniosus Ulysses:

ego quidem et Telemachus procos illustres

continebimus intra ædes, quantumvis incitatos.

Vos vero retortis pedibus et manibus desuper

in thalamum conjicite; fores autem astringite post vos:

175

catenam vero plexam ex ipso ubi-nexueritis,

columnam in altam trahite, et admovete trabibus;

ut diu vivus manens, graves dolores patiatur.

Sic dixit: illi vero ei omnino quidem auscultarunt et paruerunt:

iveruntque in thalamum; latuere vero ipsum, intus qui-erat.

180

Nempe is quidem thalami in recessu arma quærebat:

hi vero steterunt utrinque ad postes manentes.

Quando super limen ibat Melanthius, custos caprarum,

altera quidem manu ferens pulcram galeam,

altera vero scutum latum, antiquum, fœdatum situ,

185

Laertæ herois, quos juvenis is gestabat;

tunc vero jamdudum jacuerat; suturæ autem dissolutæ-erant lororum:

illi inde adorti prehenderunt traxeruntque ipsum intro

per-capillos; in pavimento vero humi dejecere dolentem corde,

pedes autem manusque colligarunt acerbo vinculo,

190

bene admodum retortos penitus, sicut jusserat

filius Laertæ, audens divinus Ulysses;

catenam vero plexam ex ipso ubi-nexuerant,

columnam in altam traxerunt, admoveruntque trabibus.

Eum autem aspere-deridens allocutus-es, Eumæe subulce:[TR3]

195

Nunc quidem demum prorsus, Melanthi, nocte vigilabis,

lecto in molli decumbens, uti te decet;

nec te-sane mane-genita Aurora ab Oceani fluentis

latebit adveniens in-aureo-solio, quando adducis

capras procis in domo, ad-convivium apparandum.

200

Sic is quidem illic relictus-est, tensus exitioso in vinculo:

illi autem arma induti, janua occlusa splendida,

iverunt ad Ulyssem prudentem, versutum.

Ibi robur spirantes constiterunt; qui quidem super limen,

quatuor; illi autem intra ædes multique et strenui erant.

205

His autem prope filia Jovis advenit Minerva,

Mentori assimilata tum corpore, tum etiam voce.

Hanc vero Ulysses gaudebat conspicatus et verbum dixit:

Mentor, propulsa malum, memorque-esto socii dilecti:

qui tibi bene sæpe-faciebam, eadem-ætate autem mecum es.

210

Sic dixit, suspicans populorum-concitatricem esse Minervam.

Proci vero ex-altera-parte eam increpabant in ædibus:

primus hanc objurgabat Damastorides Agelaus:

Mentor, ne tibi verbis persuadeat Ulysses,

procos ut-oppugnes, auxilierisque ei ipsi:

215

sic enim nostram mentem perfectum-iri puto:

quando hos interfecerimus, patrem atque etiam filium,

in iis et tu postea interficieris, quod-talia cogitas

facere in ædibus: tuo vero ipsius capite lues.

At postquam vestras vires abstulerimus ære,

220

possessiones, quotquot tibi sunt, quæque intus, et quæ foris,

cum-iis quæ sunt Ulyssis commiscebimus; nec tibi filios

vivere in ædibus sinemus, nec filias,

neque uxorem castam Ithacæ in urbe versari.

Sic dixit: Minerva vero irata-est in-corde magis;

225

objurgavitque Ulyssem iratis verbis:

Non-amplius tibi, Ulysse, robur integrum, nec ulla fortitudo,

qualis erat quando de Helena candidis-ulnis, nobili-patre-nata,

per-novem-annos cum-Trojanis pugnabas assidue semper;

multos autem viros interfecisti in gravi pugna,

230

tuoque capta-est consilio Priami urbs viis-spatiosis.

Quomodo demum nunc, quum tuas ad-ædes et possessiones venisti,

contra procos molliter-cessas fortis esse?

Sed age huc, amice, juxta me sta, et vide opus,

ut scias qualis tibi inter viros inimicos sit

235

Mentor Alcimides ad-beneficia rependenda.

Dixit, et nondum prorsus dabat variabilem victoriam;

sed adhuc sane roburque et fortitudinem experiebatur

et Ulyssis, et filii gloriosi.

Ips aveor splendidæ super domus tectum

240

consedit eo insiliens, hirundini similis aspectu.

Procos autem concitabat Damastorides Agelaus,

Eurynomusque, et Amphimedon, Demoptolemusque,

Pisanderque Polyctorides, Polybusque prudens:

hi enim procorum fortitudine erant longe optimi,

245

quotquot adhuc vivebant, et de animabus pugnabant:

ceteros autem jam domuerat arcus, et crebræ sagittæ.

Illis vero Agelaus dixit, verbum omnibus promulgans:

O amici, jam cohibebit vir hic manus indomitas:

ac jam ei Mentor quidem abiit, inanes jactationes locutus;

250

hi autem soli relicti-sunt in primis foribus.

Ideo nunc ne simul omnes emittite hastas longas:

sed agite, sex primum jaculamini, sicubi Jupiter

dederit Ulyssem percuti, et nos gloriam reportare.

De-ceteris autem non est sollicitudo, postquam hic cediderit.

255

Sic dixit: illi vero inde omnes jaculati-sunt, sicut jussit,

connixi; illa autem omnia irrita reddidit Minerva.

Eorum alius quidem postem bene-fundatæ domus

percussit, alius autem januam firmiter aptatam;

alius vero parieti faxinea-hasta incidit ære-gravis.

260

Ac postquam hastas evitaverunt procorum,

his sermonem exorsus-est audens divinus Ulysses:

O amici, jam quidem ego dixerim et nobis,

procorum in turbam ut-jaculemur, qui cupiunt

nos interficere, præter priora mala.

265

Sic dixit; hi autem omnes jaculati-sunt acutas hastas,

ex-adverso collimantes: Demoptolemum quidem Ulysses,

Euryaden autem Telemachus, Elatum vero subulcus,

Pisandrum autem interfecit boum bubulcus vir:

hi quidem deinde simul mordicus prehenderunt immensum solum.

270

Proci vero recessere domus in-penetrale:

illi autem irruerunt, et e cadaveribus hastas extraxere.

Rursus vero proci jaculati-sunt acutas hastas,

connixi: illa vero pleraque irrita reddidit Minerva.

Eorum alius quidem postem bene-fundatæ domus

275

percussit, alius autem januam firmiter aptatam;

alius vero parieti fraxinea-hasta incidit ære-gravis.

Amphimedon autem Telemacho percussit manum ad carpum

strictim, extremamque pellem læsit æs.

Ctesipus vero Eumæo super scutum hasta longa

280

humerum perstrinxit; ea autem supervolavit, ceciditque humi.

Illi vero ex-altera-parte circa Ulyssem prudentem, versutum,

procorum in turbam jaculati-sunt acutas hastas.

Tunc autem Eurydamantem feriit urbium-vastator Ulysses,

Amphimedontem Telemachus, Polybum vero subulcus;

285

Ctesippum autem deinde boum bubulcus vir

percussit ad pectus; et super-eo-glorians ipsum allocutus-est:

O Polytherside, conviciorum-amans, nunquam omnino

obsequens stultitiæ magnifice loquere, sed diis

sermonem committe: quoniam multo potentiores sunt.

290

Hoc tibi pro pede esto hospitale-munus, quem quondam dedisti

deo-pari Ulyssi, per domum vaganti.

Dixit boum camurorum bubulcus: at Ulysses

vulneravit Damastoriden cominus hasta longa:

Telemachus autem Euenoriden Liocritum vulneravit

295

hasta medio ventre, penitusque æs transegit:

cecidit vero is pronus, terramque feriit tota fronte.

Tunc demum Minerva mortalibus-exitiosam ægidem sustulit

alte ex fastigio: eorum autem mentes perterritæ-sunt.

Hique trepidabant per domum, boves tanquam armentales;

300

quas quidem pernix asilus adortus agitavit

tempore in verno, quando dies longi sunt.

Illi autem, sicut vultures curvis-unguibus, aduncis-rostris,

ex montibus profecti avibus insiliunt;

hæ quidem in campo retia timentes volitant,

305

illi autem eas perdunt insilientes; neque ulla resistendi-facultas

fit, neque effugium; gaudent autem et viri ea captura:

sic igitur hi procos irruentes per domum

feriebant quaqua-versum; illorum autem gemitus oriebatur fœdus,

capitibus percussis: pavimentum vero totum sanguine undabat.

310

Liodes autem Ulyssis advolans prehendit genua,

et ipsum precans verbis alatis allocutus-est:

Supplex-oro te, Ulysse; tu vero me respice et mei miserere:

nunquam enim cuiquam dico me mulierum in ædibus

dixisse neque aliquid fecisse iniquum: sed et alios

315

compescebam procos, quicunque talia quidem faceret.

Sed mihi non paruerunt, a malis manus ut-abstinerent:

quare et ob-iniquitates sævum fatum consecuti-sunt.

At ego inter hos haruspex, nihil qui-patravi,

jacebo: nam non est gratia in-posterum benefactorum.

320

Hunc autem torve intuitus allocutus-est ingeniosus Ulysses:

si quidem jam inter hos haruspicem profiteris te esse,

sæpe fere debes precatus-esse in ædibus,

longe mihi reditus finem dulcis fieri,

tibi autem uxoremque caram accedere, et filios parere:

325

quare non mortem tu inexorabilem effugies.

Sic igitur locutus, ensem cepit manu robusta

jacentem, quem Agelaus abjecerat humi

quum-interficeretur; eo hunc ad cervicem mediam feriit:

loquentis vero adhuc ejus caput pulveribus mixtum-est.

330

Terpiades autem cantor declinavit fatum atrum,

Phemius; qui canebat inter procos necessitate.

Stetit autem, in manibus tenens citharam argutam,

prope ad posticam: bifariam vero mente deliberabat;

utrum egressus domo, Jovis magni ad aram

335

domestici sederet fabrefactam, ubi multa

Laertes Ulyssesque boum femora comburebant;

an genibus-prehensis precaretur aggressus Ulyssem.

Sic autem ei cogitanti visum-est utilius esse,

genua prehendere Laertiadæ Ulyssis.

340

Nempe ille citharam cavam deposuit humi

medio inter craterem et sellam argenteis-clavis distinctam:

ipse autem demum Ulyssem aggressus prehendit genua,

et ipsum precans verbis alatis allocutus-est:

Supplex-oro te, Ulysse; tu vero me respice, et mei miserere:

345

ipsi tibi in-posterum dolor erit, si cantorem

interfeceris, qui diis et hominibus cano.

Ex-me-ipso-doctus sum; deus vero mihi in mente cantus

omingenos insevit; aptus-sum autem tibi accinere

tanquam deo: quare ne me cupias obtruncare.

350

Et Telemachus hæc utique dixerit, tuus dilectus filius,

quod ego neutiquam lubens in tuam domum, neque indigens,

veniebam procis cantaturus inter convivia;

sed multo plures et potentiores ducebant me necessitate.

Sic dixit: eum autem audivit sacra vis Telemachi;

355

statimque suum patrem alloquebatur prope stantem:

Contine-te, neu quicquam hunc insontem vulnera ære:

etiam præconem Medontem servabimus, qui me semper

domo in nostra curabat, puer dum-eram:

si jam non ipsum interfecerit Philœtius, vel subulcus,

360

vel tibi is occurrerit, ruenti per domum.

Sic dixit: eum vero audivit Medon, prudentia sciens:

stratus enim jacebat sub solio, circùm autem pellem

indutus-erat bovis recens-excoriati, vitans fatum atrum.

Statim vero a-solo surrexit, citoque exuit bubulam pellem;

365

Telemachum autem deinde aggressus prehendit genua,

et ipsum precens verbis alatis allocutus-est:

O care, ego quidem hic sum: tu vero contine-te; dic autem patri,

ne me ferociens lædat acuto ære,

de-viris procis iratus, qui ei attondebant

370

possessiones in ædibus; te autem stulti nihil honorabant.

Hunc vero subridens allocutus-est ingeniosus Ulysses:

bono-esto-animo, quandoquidem te hic liberavit et servavit;

ut noscas ipse in animo, sed dicas etiam alii,

quod maleficio benficium est longe melius.

375

Sed egressi ex-ædibus, sedete foris

extra cædem in aula; tuque et valde-celebris cantor,

dum ego per domum operatus-fuero, quodcunque me oportet.

Sic dixit: hi autem exiverunt domo profecti,

sedebantque proinde Jovis magni ad aram;

380

undique circumspicientes, cædem exspectantes semper.

Circumspectavit vero Ulysses per suam domum, si quis adhuc virorum

vivus surriperet-se, vitans fatum atrum.

Illos autem vidit prorsus-omnes in sanguine et pulveribus

collapsos multos; sicut pisces, quos-quidem piscatores

385

cavum in litus, canum extra mare,

reti extraxerunt multiforo; hi vero omnes

undas maris desiderantes in arenis fusi-sunt,

et horum quidem Sol lucens abstulit animam:

sic tunc proci super alios-alii fusi-erant.

390

Tum demum Telemachum allocutus-est ingeniosus Ulysses:

Telemache, eia age, mihi advoca nutricem Eurycleam:

ut verbum ei dicam, quod mihi in-animo est.

Sic dixit: Telemachus vero dilecto obedivit patri;

motaque janua allocutus-est nutricem Eurycleam:

395

Huc jam move-te, anus antiqua, quæ mulierum

famularum inspectrix es in ædibus nostris:

veni; vocat te pater meus, ut aliquid tibi dicat.

Sic igitur locutus-est: illi autem non-evolavit verbum.

Aperuit vero fores ædium habitantibus-commodarum,

400

profectaque-est ire: at Telemachus ante præibat.

Invenit deinde Ulyssem inter cæsa cadavera,

sanguine et pulvere inquinatum: tanquam leonem,

qui quidem pastus de-bove venit agresti;

totum autem ei pectusque, genæque utrinque

405

cruentatæ sunt; terribilis vero est in vultum aspectu:

sic Ulysses inquinatus-erat pedibus et manibus superne.

Illa autem ubi cadaveraque et immensum inspexit sanguinem,

impetum-cepit ululandi, quoniam magnum vidit opus:

sed Ulysses cohibuit et retinuit, cupientem licet;

410

et ipsam compellans verbis alatis allocutus-est:

In animo, anus, gaude, et te-contine, neu ulula:

non est fas, interfectis super viris gloriari.

Hosce vero fatum domuit deorum et ipsorum iniqua opera:

neminem enim honorabant terrestrium hominum,

415

non malum, nec bonum quidem, quicunque ad-ipsos perveniret:

quare et ob-insolentiam fœdam mortem assecuti-sunt.

Sed age, mihi tu mulieres in ædibus recense,

et quæ me parum-honorant, et quæ culpæ-expertes sunt.

Illum autem rursus allocuta-est dilecta nutrix Euryclea:

420

enimvero ego tibi, fili, veritatem declarabo.

Quinquaginta tibi sunt in ædibus mulieres

famulæ, quas quidem opera docuimus operari,

lanasque carpere, et servitutem sustinere:

harum duodecim omnes ad-impudentiam processerunt,

425

nec me honorantes, neque ipsam Penelopen.

Telemachus vero recens quidem adolescebat, neque ipsum mater

imperare sinebat famulis mulieribus.

Sed age, ego conscenso cœnaculo splendido,

dicam tuæ uxori, cui aliquis deus somnum immisit.

430

Hanc autem respondens allocutus-est ingeniosus Ulysses:

nondum eam excita; tu vero huc dic mulieribus

ut-veniant, quæ-quidem antea indigna machinabantur.

Sic igitur dixit; anus autem per domum transiens exivit,

nuntiatura mulieribus, et hortatura ut-venirent.

435

At ille Telemachum et bubulcum ac subulcum,

ad se vocatos, verbis alatis allocutus-est:

Incipite nunc cadavera portare, et jubete ferre mulieres,

ac deinde solia perpulcra, et mensas,

aqua et spongiis multiforis purgare.

440

At postquam jam totam domum ordinaveritis,

famulas eductas e bene-fundata domo,

medio-inter tholumque et egregium septum aulæ,

ferite ensibus longa-acie, donec omnium

animas abstuleritis et oblitæ-fuerint Veneris,

445

quam sub procis habebant, et qua miscebantur clam.

Sic dixit; ac mulieres confertæ venerunt omnes,

graviter lamentantes, uberes lacrimas defundentes.

Primum quidem corpora portabant mortua;

sub porticu vero ponebant bene-septæ aulæ,

450

sibi-invicem innitentes: imperabat autem Ulysses,

ipse adsurgens: illæ vero exportabant etiam necessitate.

Ac deinde solia perpulcra et mensas,

aqua et spongiis multiforis purgabant.

At Telemachus et bubulcus ac subulcus

455

scopis pavimentum firmiter structæ domus

verrebant; exportabant vero famulæ, posueruntque foris.

Ac postquam totam domum ordinarant,

famulas eductas e-bene-fundata domo,

medio-inter tholumque et egregium septum aulæ

460

cogebant in angusto, unde nullo-modo licebat effugere.

Ad-hos autem Telemachus prudens incipiebat loqui:

Non quidem jam pura morte animum auferrem

harum, quæ dudum meo capiti opprobria offuderunt,

matrique meæ, cumque procis concumbebant.

465

Sic igitur dixit; et funem navis prora-cærulea-instructæ

ex-columna nexum magna tholi, iis circumjecit,

alte extensum, ne-qua pedibus solum attingeret.

Sicut autem quando vel turdæ patulis-alis, vel columbæ

reti impingunt, quod stabat in fruticeto,

470

septum intrantes, triste autem eas suscepit cubile:

sic hæ ordine capita habebant, circum autem omnia

colla laquei erant, ut miserrime morerentur:

palpitabant vero pedibus paululum, nequaquam valde diu.

Ac Melanthium educebant per vestibulumque et aulam;

475

ejus autem naresque et aures sævo ære

abscindebant, genitaliaque evulserunt, canibus cruda discerpenda;

manusque et pedes amputabant, irato animo.

Hi quidem deinde ut-sibi-abluerant manusque pedesque,

ad Ulyssem in-domum ivere; perfectum-erat autem opus.

480

Atque hic alloquebatur dilectam nutricem Eurycleam:

Affer thus, anus, malorum medelam, afferque mihi ignem,

ut suffiam domum; tu autem Penelopen

venire huc jube, cum famulis mulieribus:

omnes vero hortare ancillas per domum, ut-veniant.

485

Eum vero rursus alloquebatur dilecta nutrix Euryclea:

certe jam hæc, fili mi, apposite dixisti;

sed age, tibi lænamque tunicamque vestimenta afferam:

neve hoc-modo pannis tectus latos humeros

sta in ædibus; indignum vero hoc foret.

490

Eam autem respondens allocutus-est ingeniosus Ulysses:

ignis nunc mihi omnium-primum in ædibus fiat.

Sic dixit: neque inobsequens-fuit cara nutrix Euryclea;

attulit vero ignem et thus: at Ulysses

bene suffivit ædes et domum et aulam.

495

Anus autem inde ascendit per ædes pulcras Ulyssis,

nuntiatura mulieribus, et hortatura ut-venirent:

illæ vero iverunt ex domo, facem in manibus tenentes.

Hæque inde circumfundebantur et salutabant Ulyssem,

et osculabantur ei amplectentes caputque et humeros

500

manusque prensantes; illum autem dulce desiderium cepit

fletus et suspirii: cognoscebat vero animo cunctas.

hæc veniens nuntiasset et ex somno[TR1] me suscitasset,

ideo cito graviter ipsam ego dimississem ut-iret

rursus intra ædes: te vero in-hoc quidem senectus juvabit.

25

Hanc autem rursus allocuta-est dilecta nutrix Euryclea:

nequaquam te deludo, filia cara: sed vere tibi

venit Ulysses, et domum advenit, sicut dico;

ille hospes, quem omnes ignominia-afficiebant in ædibus.

Telemachus vero illum dudum noverat intus esse,

30

sed per-prudentiam consilia patris occultarat,

ut virorum ulcisceretur violentiam superborum.

Sic dixit: illa autem gavisa-est, et a lecto exsiliens

anum complexa-est; a-palpebris vero lacrimam demisit;

et ipsam compellans verbis alatis allocuta-est:

35

Eia age jam mihi, nutrix dilecta, verum dic,

si vere jam domum venit, ut dicis,

quomodo demum procis impudentibus manus intulerit,

solus quum-esset: hi vero semper frequentes intus manebant.

Illam autem rursus allocuta-est dilecta nutrix Euryclea:

40

non vidi, non didici, sed gemitum solum audiebam

eorum-qui-interficiebantur: nos vero in-recessu thalamorum bene-structorum

sedebamus turbatæ; foresque continebant nos bene-aptæ,

prius quidem quam tandem me tuus filius e domo vocaret

Telemachus: hunc enim pater emiserat vocaturum.

45

Inveni dein Ulyssem inter cæsa cadavera

stantem; illi vero circa ipsum solidum-pavimentum tenentes,

jacebant super alios-alii: videns tu animo exhilarata-fuisses.

[sanguine et cruore fœdatum, tanquam leonem.]

Nunc hi quidem jam omnes jacent ad atrienses fores

50

conferti: at ille domum suffit perpulcram,

igne magno accenso: te vero me emisit ut-vocarem.

Sed sequere, ut vobismet lætitiæ immittatis

ambo carum cor, quoniam mala multa passi-estis.

Nunc vero jam hoc longum desiderium perfectum-est:

55

venit quidem ipse vivus ad-focum, invenit autem et te

et filium in ædibus; mala vero qui ei faciebant

proci, hos omnes ultus-est sua in domo.

Hanc autem rursus allocuta-est prudens Penelope:

nutrix dilecta, nondum magnopere gloriare exsultans.

60

Nosti enim quod gratus in domo appareret

omnibus, maxime vero mihique et filio, quem genuimus:

sed non est hic sermo verus, sicut dicis:

sed aliquis immortalium interfecit procos illustres,

injuriam eorum indignatus acerbam et mala opera.

65

Neminem enim honorabant terrestrium hominum,

non malum, nec bonum quidem, quicunque ad-ipsos pervenisset:

ideo ob iniquitates passi-sunt malum: at Ulysses

perdidit reditum longe ab-Achaia, periitque ipse.

Ei autem respondit deinde dilecta nutrix Euryclea:

70

filia mea, quale tibi verbum fugit ex septo dentium!

quæ maritum, intus dum-est apud focum, nunquam dicis

domum esse-venturum: animus vero tibi semper incredulus.

Sed age tibi et signum manifestum aliud quoddam dicam,

cicatricem, quam olim ei aper inflixit albo dente:

75

hanc eum abluens agnovi; volebam autem tibi ipsi

dicere: sed me ille prehensam ad os manibus,

non sinebat dicere, per-sollertiam mentis.

Sed sequere; atque ego me oppignerabo ipsam,

si te decipiam, ut-interficias me miserrima morte.

80

Huic autem respondit deinde prudens Penelope:

nutrix cara, difficile est te deorum sempiternorum

consilia cavere, valde licet multarum-rerum-scientem.

Sed omnino eamus ad filium meum, ut videam

viros procos mortuos, atque eum qui interfecit eos.

85

Sic locuta, descendebat e-cœnaculo: multa vero ei cor

agitabat, utrum seorsum dilectum maritum interrogaret,

an astans oscularetur caput et manus prehensas.

Illa vero postquam ingressa-est, et transivit lapideum limen,

sedebat deinde Ulyssi ex-adverso, in ignis splendore,

90

ad-parietem alterum: ille autem ad columnam longam

sedebat deorsum tuens, exspectans, si quid sibi diceret

eximia uxor, postquam vidit oculis.

Hæc vero tacita diu sedit, stupor vero ei cor invasit:

obtutu autem aliquando quidem eum in-oculos aspectabat,

95

aliquando vero identidem-non-agnoscebat, mala corpore vestimenta habentem.

Telemachus autem eam increpabat, verbumque dixit et elocutus-est:

Mater[TR2] mea, mala-mater, immitem animum habens,

cur sic a-patre separaris, neque propter ipsum

sedens, verbis percontaris neque interrogas?

100

Haud quidem alia utique sic mulier obfirmato animo

a-viro absisteret, qui ei mala multa perpessus

venisset vigesimo anno in patriam terram:

tibi vero semper cor durius est lapide.

Illum autem rursus allocuta-est prudens Penelope:

105

fili, mi, animus mihi in pectoribus stupet:

neque aliquod proloqui possum verbum ad eum, neque interrogare,

neque in vultum intueri coram. Si autem revera demum

est Ulysses, et domum venit, certe omnino nos

cognoscemus alter-alterum et melius; sunt enim nobis

110

signa, quæ jam et nos abscondita scimus ab aliis.

Sic dixit: subrisit vero audens divinus Ulysses,

statimque Telemachum verbis alatis allocutus-est:

Telemache, sane matrem in ædibus sine

tentare me; cito autem cognoscet etiam melius.

115

Nunc vero, quia sordeo, malaque corpore vestimenta indutus-sum,

ideo despicatui-habet me, et nondum putat ipsum esse.

Nos vero consultemus, quo-pacto quam optime fiat.

Etenim aliquis, etiam unum virum ubi-interfecerit in populo,

cui non multi sint adjutores pone,

120

fugit, cognatisque relictis et patria terra:

nos autem columen urbis interfecimus, qui longe optimi erant

juvenum in Ithaca; ideo te consultare jubeo.

Hunc vero rursus Telemachus prudens contra affatus-est:

ipse hæc sane videas, pater dilecte; tuum enim optimum

125

consilium in hominibus dicunt esse, nec quisquam tecum

alius vir contenderit mortalium hominum.

[Nos vero alacres una sequemur; neque omnino puto me

fortitudine defecturum, quanta vis quidem adsit.]

Illum autem respondens allocutus-est ingeniosus Ulysses:

130

etenim ego dicam, ut mihi videtur esse optimum.

Primum quidem lavamini, et induimini tunicas,

famulasque in ædibus jubete vestimenta sibi-sumere:

ac divinus cantor, habens citharam argutam,

nobis præeat ludicram saltationem,

135

ut aliquis putet nuptias esse, extra audiens,

vel per viam vadens, vel ex iis qui circum-habitant:

ne prius fama lata cædis per urbem fiat

virorum procorum, quam nos iverimus extra

agrum in nostrum arboribus-abundantem; illic vero postea

140

consultabimus, quicquid utile Olympius præbuerit.

Sic dixit: illi autem ei omnino auscultarunt ac paruerunt.

Primum igitur lavarunt-se, et induerunt-sibi tunicas:

ornatæ-sunt autem mulieres: ac sumsit divinus cantor

citharam cavam, ipsisque desiderium concitavit

145

cantusque dulcis, et eximiæ saltationis.

His vero magna domus personabat pedibus

virorum ludentium, pulcreque-cinctarum mulierum.

Sic autem aliquis dicebat, hæc extra ædes audiens:

Certe omnino jam aliquis duxit multum-ambitam reginam:

150

improba, nec sustinuit mariti sui, cui-virgo-nupsit,

servare magnam domum perpetuo, donec venisset.

Sic aliquis dicebat; hæc autem non noverunt, quomodo facta-erant.

At Ulyssem magnanimum sua in domo

Eurynome œconoma lavit et unxit oleo;

155

circumque ipsum pallium jecit et tunicam:

atque capiti affudit multam pulcritudinem Minerva,

majoremque aspectu fecit et crassiorem; capite autem

crispas demisit comas, hyacinthino flori similes.

Sicut autem quando aliquis aurum circumfundit argento vir

160

peritus, quem Vulcanus docuerit et Pallas Minerva

artem omnigenam, pulcra vero opera is perficit:

sic quidem huic circumfudit gratiam capitique et humeris.

E balneo vero is egressus-est, corpore immortalibus similis:

iterum autem deinde resedit in solio, unde surrexerat,

165

ex-adverso suæ uxori, et ipsam sermone allocutus-est:

Mirifica, tibi quidem præ mulieribus feminis

cor durissimum fecerunt Olympias domos habentes:

haud quidem alia sic mulier obfirmato animo

a-viro absisteret, qui ei mala multa perpessus

170

venisset vigesimo anno in patriam terram.

Sed age mihi, nutrix, sterne lectum, ut etiam solus

decumbam: profecto enim huic ferreus in præcordiis animus.

Illum autem rursus allocuta-est prudens Penelope:

mirifce, nec sane magnopere-me-effero, nec nihili-habeo,

175

neque admodum admiror; perquam autem bene novi, qualis eras,

ex Ithaca in navi proficiscens longis-remis-instructa.

Sed age ei sterne densum lectum, Euryclea,

extra bene-fundatum thalamum, quem ipse fecit:

illic ei, elato denso lecto, injicite stragula,

180

pelles et lænas et vestes-stragulas splendidas.

Sic igitur dixit, maritum tentans; at Ulysses

indignatus uxorem alloquebatur, honesta scientem:

O mulier, profecto valde hoc verbum acerbum dixisti:

quis vero mihi alibi posuit lectum? difficile vero esset

185

etiam valde scienti, nisi quando deus ipse aggressus

facile volens poneret alio in loco:

virorum autem haud quisquam vivus mortalis ne valde quidem pubescens,

facile amoliretur; nam magnum signum factum-est

in lecto elaborato: eum autem ego feci, nec quisquam alius.

190

Arbor erat patulis-frondibus olivæ intra septum,

vigens, florescens: crassitudine vero erat tanquam columna.

Ei autem ego circumdatum thalamum struxi, donec perfeci

densis lapidibus, et bene desuper texi;

conglutinatasque imposui fores, firmiter aptatas.

195

Et tum deinde abscidi comam patulis-frondibus olivæ;

truncum vero a radice usque procissum circumdolavi ære

bene et scite, et ad perpendiculum exegi,

fulcro elaborato; terebravique omnia terebra.

Ab hoc autem incipiens lectum poliebam, donec perfeci,

200

varie-ornans auroque et argento et ebore:

inde vero extendi pellem bovis, purpura splendidam.

Sic tibi hoc signum dico; neque omnino scio,

si mihi adhuc incolumis sit, mulier, lectus, an aliquis jam

virorum alibi posuerit, succiso fundo olivæ.

205

Sic dixit: illius vero ibidem soluta-sunt genua et carum cor,

signa agnoscentis, quæ ei accurata dixerat Ulysses:

lacrimis-fusis autem deinde recta cucurrit, ac manus circa

collum jaciebat Ulyssi; caput vero osculata-est et affabatur:

Ne mihi, Ulysse, irascere, quoniam in-aliis quidem rebus maxime

210

hominum prudens-eras; dii autem dabant ærumnam,

qui nobis inviderunt apud nos-invicem manentes

pubertate fruitos-esse, et senectutis limen attigisse.

At ne nunc mihi ob-hoc irascere, neu indignare,

quod te non primum, postquam vidi, sic amplexa-sum.

215

Semper enim mihi animus in pectoribus caris

horruit, ne-quis me hominum deciperet verbis

huc profectus; multi enim malas astutias cogitant.

Neque Argiva Helena, Jove enata,

viro cum alieno mixta-fuisset amore et cubili,

220

si in-animo habuisset, quod ipsam iterum Mavortii filii Achivorum

reducturi domum dilectam in patriam erant.

Eam autem profecto ad-patrandum deus instigavit opus indignum:

at noxam non ante in-suo deposuit (cognovit) animo

gravem, ex qua primum et ad-nos venit dolor.

225

Nunc vero, quandoquidem jam signa manifesta dixisti

lecti nostri, quem non mortalis alius viderat,

sed soli tuque egoque, et ancilla una sola

Actoris, quam mihi dedit pater olim huc proficiscenti,

quæ nobis custodiebat fores firmi thalami,

230

flectis tandem meum animum, durus licet valde sit.

Sic dixit; illique adhuc magis desiderium excitavit fletus:

flebat vero tenens uxorem animo-gratam, honesta scientem.

Sicut autem quando grata terra natantibus apparet,

quorum quidem Neptunus bene-fabricatam navem in ponto

235

perdidit, agitatam vento et fluctu vasto;

pauci vero effugerunt e-cano mari in-terram

natantes, multaque circa corpus accrevit salsugo;

læti tamen conscenderunt terram, malo evitato:

sic ipsi gratus erat maritus intuenti:

240

a-collo autem nondum omnino removebat brachia candida.

Et sane flentibus apparuisset roseis-digitis Aurora,

nisi utique aliud cogitasset dea cæsiis-oculis Minerva.

Noctem quidem in termino longam tenuit, Auroram vero

retinuit in Oceano aureum-solium-habentem, nec sinebat equos

245

jungere veloces, lumen hominibus ferentes,

Lampum et Phaethonta, qui Auroram equi vehunt.

Et tunc suam uxorem allocutus-est ingeniosus Ulysses:

O mulier, nondum enim omnium ad fines certaminum

venimus, sed adhuc in-posterum immensus labor erit,

250

multus et difficilis, quem me oportet omnem perficere.

Sic enim mihi anima vaticinata-est Tiresiæ,

die illo, quando descendi domum Orci intra,

reditum sociis quærens, et mihi ipsi.

Sed veni, ad-lectum eamus, uxor, ut jamjam

255

somno dulci delectemur, ubi-decubuerimus.

Eum autem rursus allocuta-est prudens Penelope:

cubile quidem demum tibi-sane tunc erit, quando animo

tuo volueris; quandoquidem te dii fecerunt reducem

ad-domum bene-ædificatam, et tuam in patriam terram.

260

Sed quoniam cogitasti, et tibi deus injecit animo,

dic, age, mihi hoc certamen; quoniam et postea, puto,

audiam; statim autem est scire nequaquam pejus.

Hanc vero respondens allocutus-est ingeniosus Ulysses:

mirifica, cur demum me valde exhortans jubes

265

dicere? at ego dicam, nec celabo.

Haud quidem tibi animus gaudebit; neque enim ipse

gaudeo: quoniam admodum multas me hominum ad urbes jussit

proficisci, in manibus habentem fabrefactum remum,

donec ad-illos pervenerim, quid haud norunt mare,

270

viros, nec salibus mixtum cibum edunt:

nec sane hi norunt naves rubris-proris,

nec fabrefactos remos, qui-quidem alæ navibus sunt.

Signum vero mihi hoc dixit manifestum, nec te celabo:

quando demum mihi obviam-factus alius viator

275

dixerit me ventilabrum habere super splendido humero:

tunc me terræ infixo jussit remo,

factisque sacris pulcris Neptuno regi,

ariete, tauroque, suumque initore verre,

domum abire, facereque sacras hecatombas

280

immortalibus diis, qui cœlum latum tenent,

omnibus prorsus ordine: mors autem mihi ex mari ipsi

lenis admodum talis adveniet, quæ me occidat

senectute a molli confectum; circum autem populi

felices erunt: hæc mihi dixit omnia perfectum-iri.

285

Illum autem rursus allocuta-est prudens Penelope:

si quidem demum senectutem dii perficient meliorem,

spes tibi est deinde malorum effugium fore.

Sic hi quidem talia inter se loquebantur.

Interea vero Eurynomeque et nutrix instruebant lectum

290

veste molli, facibus sub lucentibus.

Ac postquam straverant densum lectum properantes,

anus quidem decubitura retro in-domum ivit;

illis vero Eurynome cubicularia præibat

euntibus ad-lectum, facem in manibus tenens:

295

in thalamum autem ubi-duxerat, retro ivit; illi quidem deinde

lubentes lecti antiqui ritibus accesserunt.

At Telemachus et bubulcus ac subulcus

cessare-fecerunt a-saltatione pedes, cessareque-fecere mulieres:

ipsi vero cubabant per ædes umbrosas.

300

Illi autem postquam amore delectati-sunt desiderabili,

delectabantur sermonibus, inter se-invicem confabulantes:

illa quidem quanta in ædibus sustinuerat, divina mulierum,

virorum procorum inspiciens perniciosum cœtum,

qui sui gratia multa, boves et pinguia pecora,

305

mactabant; multum autem ex-doliis hauriebatur vinum.

At generosus Ulysses, quantos dolores intulerat

hominibus, et quantos ipse ærumnis-conflictatus exanclaverat,

omnia dicebat; illa vero delectabatur audiens; neque ei somnus

incidebat palpebris, antequam is enarrasset omnia.

310

Incepit autem, quomodo primum Ciconas domuit; ac postea

venit in-Lotophagorum virorum pinguem terram:

et quæ Cyclops fecit, et quomodo luit pœnam

ob-fortes socios, quos comedebat is nec miserabatur:

et ut ad Æolum venit, qui ipsum lubens suscepit,

315

et dimittebat: nondum tamen fatale, dilectam in patriam ut-perveniret,

erat; sed ipsum rursus abreptum procella

pontum in piscosum tulit valde gementem:

et quomodo Telepylum Læstrygoniam pervenit, ad

Læstrygonas, qui navesque perdidere et bene-ocreatos socios:

320

[omnes: Ulysses autem solus effugit nave nigra:]

et Circes enarravit dolum et varium-artificium;

et quomodo Orci domum adiit squalidam,

animam consulturus Thebani Tiresiæ,

navi multis-transtris-instructa; et aspexit omnes socios,

325

matremque, quæ ipsum peperit et nutrivit parvulum:

et quomodo Sirenum frequentium vocem audiit:

quomodoque venit ad Erraticas petras, horrendamque Charybdin,

Scyllamque, quam nondum-unquam illæsi viri effugerunt:

et ut Solis boves interfecerunt socii:

330

et ut navem velocem percussit ardenti fulmine

Jupiter altitonans; perieruntque strenui socii,

omnes simul: ipse vero mala fata effugit:

utque advenit Ogygiam in-insulam, ad Nymphamque Calypso,

quæ demum ipsum detinebat, cupiens sibi maritum esse,

335

in specubus cavis, et alebat, atque dicebat

reddituram se eum immortalem et senectutis-expertem dies omnes;

sed ei nunquam animum in pectoribus flectebat:

et quomodo ad Phæacas pervenit, multa perpessus,

qui sane ipsum ex animo, deum veluti, honoraverunt,

340

et deduxerunt cum navi dilectam in patriam terram,

æreque, auroque affatim, vestituque datis.

Hoc sane ultimum dixit verbum, quando eum dulcis somnus

membrorum-relaxator invasit, solvens curas animi.

Sed rursus aliud cogitavit dea cæsiis-oculis Minerva:

345

quando demum Ulyssem putabat suo in animo

concubitu suæ uxoris oblectatum-esse, atque etiam somno:

statim ab Oceano in-aureo-solio mane-genitam Auroram

excitavit, ut hominibus lucem ferret: surrexit vero Ulysses

cubili ex molli; uxori autem hunc sermonem mandabat:

350

O uxor, jam quidem multis satiati-sumus certaminibus

ambo: tu quidem hic meum ærumnosum reditum

deflens; at me Jupiter doloribus, et dii alii,

properantem detinebant mea a patria terra:

nunc vero postquam ambo ad-desiderabile venimus cubile,

355

possessiones quidem, quæ mihi sunt, curato in ædibus;

pecora autem quæ mihi proci superbi consumsere, pro iis

multa quidem ipse ego prædabor, alia autem Achivi

dabunt, donec omnia impleverint stabula.

Verum ego quidem ad arboribus-abundantem agrum proficiscar,

360

visurus patrem eximium, qui mihi multum dolet:

tibi autem, uxor, hæc præcipio, prudens licet sis:

statim enim fama ibit simul cum sole oriente

de-viris procis, quos interfeci in ædibus:

in cœnaculum ubi-ascenderis, cum famulis mulieribus,

365

sede, neu quenquam respice, neu interroga.

Dixit, et circum humeros induit-sibi arma pulcra:

incitavit autem Telemachum et bubulcum ac subulcum,

omnesque arma jussit Martia manibus sibi-sumere.

Hi vero ei non inobsequentes-fuerunt; armabant autem se ære;

370

et aperuere fores, et exibant; præibat autem Ulysses.

Jam quidem lux erat super terram; illos autem Minerva

caligine coopertos cito eduxit ex-urbe.