viro juveni, et pulcra circa corpus vestimenta habenti.[TR1]

Facile vero est diis, qui cœlum latum tenent,

et illustrem-facere mortalem hominem, et vilem-reddere.

Sic igitur locutus consedit: Telemachus vero

circumfusus patrem bonum lugebat, lacrimas stillans.

215

Ambobus autem ipsis desiderium subortum-est fletus:

plorabant vero stridule, abundantius quam aves,

aquilæ, vel vultures unguibus-aduncis, quibus pullos

rustici abstulerint, antequam volatiles facti-sint:

sic igitur illi miserabiliter sub superciliis lacrimam fundebant.

220

Et sane ejulantibus occidisset lumen solis,

nisi Telemachus allocutus-fuisset suum patrem subito:

Quali nam nunc huc, pater, navi te nautæ

duxerunt in Ithacam? quosnam se esse profitebantur?

nequaquam enim te pedibus puto huc venisse.

225

Hunc autem rursus allocutus-est audens divinus Ulysses:

enimvero ego tibi, fili, verum enarrabo.

Phæaces me duxerunt re-nautica-inclyti, qui et alios

homines deducunt, quicumque ad-ipsos venerit:

et me dormientem in navi veloci super pontum vehentes

230

deposuerunt in Ithaca: dederunt autem mihi splendida dona,

æsque aurumque abunde, vestimentaque texta:

et hæc quidem in speluncis deorum consilio jacent.

Nunc autem huc veni admonitionibus Minervæ,

ut inimicorum de cæde consultemus.

235

Sed age mihi procos enumera-et recense,

ut sciam, quotque et quinam viri sint:

et meo in animo eximio habita-deliberatione,

considerem, si nos possimus contra-eos-stare,

soli sine aliis, an et conquiremus alios.

240

Hunc autem rursus Telemachus prudens contra allocutus-est:

o pater, sane tuam magnam gloriam semper audiebam,

manibusque te bellatorem esse, et prudentem consilio:

sed nimis magnum dixisti; stupor me tenet: nec liceret

viros duos cum-multis et fortibus pugnare.

245

Procorum autem nec sane decas una, nec duæ solæ,

sed multo plures sunt; cito autem scies hic numerum.

Ex Dulichio quidem duo et quinquaginta

juvenes selecti, sex vero eos famuli comitantur:

ex Samo autem quatuorque et viginti viri sunt;

250

et ex Zacyntho sunt viginti juvenes Achivorum;

ex ipsa vero Ithaca duodecim omnes optimi,

et cum ipsis simul est Medon præco, et divinus cantor,

et duo ministri, periti epulas-instruendi.

His si omnibus nos-offeramus intus versantibus,

255

vereor ne perquam-amare et graviter eorum injurias ulciscaris reversus.

Sed tu, si possis aliquem adjutorem excogitare,

considera, qui nobis auxilietur lubenti animo.

Hunc autem rursus allocutus-est audens divinus Ulysses:

enimvergo ego dicam; tu vero attende et me audi,

260

et considera, si nobis Minerva cum Jove patre

sufficiat, an aliquem alium adjutorem excogitem.

Hunc autem rursus Telemachus prudens contra allocutus-est:

boni sane isti sunt adjutores, quos memoras,

alte quidem in nubibus sedentes; qui utique et aliis

265

viris dominantur, et immortalibus diis.

Hunc autem rursus allocutus-est audens divinus Ulysses:

haud quidem illi multo tempore seorsum aberunt

a-pugna forti, quando procis et nobis

in ædibus meis robur decernetur Martis.

270

Sed tu quidem nunc vade, simul cum-aurora illucescente,

domum, et cum-procis insolentibus versare:

at me ad urbem subulcus postea ducet,

mendico misero similem, et seni.

Si autem me ignominia-afficiant in domo, tuum tamen carum cor

275

tolerato in pectoribus, male patiente me.

Etiamsi vel per domum pedibus me trahant foras,

vel telis percutiant: tu tamen inspiciens tolerato.

At sane cessare jube ab-inspientia,

lenibus verbis compellans; illi vero tibi nequaquam

280

parebunt; jam enim ipsis adest fatalis dies.

[Aliud autem tibi dicam, tu vero in mente repone tua:

quando abundans-consiliis in mente mihi ponet Minerva,

innuam quidem tibi ego capite; tu autem deinde, quum-intellexeris,

quæcunque tibi in ædibus Martia arma jacent,

285

in secessum alti thalami depone sublata,

omnia prorsus: at procos blandis verbis

palpare, quando te percontentur arma desiderantes;

dicens, Ex fumo deposui quoniam non-amplius illis similia-sunt,

qualia quondam ad-Trojam proficiscens reliquit Ulysses;

290

sed fœdata-sunt, quantum ignis attigit vapor.

Insuper autem mihi hoc majus in mente posuit Saturnius,

ne qua vino-gravati, contentione concitata inter vos,

vos-invicem vulneretis, fœdetdisque convivium,

et nuptiarum-ambitum; ipsum enim allicit virum ferrum.

295

Nobis vero solis duos enses, et duas hastas

relinque, et duo scuta-bubula manibus sumenda,

ut impetu-facto capiamus; illos autem postea

Pallas Minerva demulcebit, et providus Jupiter.]

Aliud autem tibi dicam, tu vero in mente repone tua;

300

si vere meus es, et sanguinis nostri,

ne-quis postea Ulyssem audiat intus esse,[TR2]

neque etiam Laertes sciat hoc, nec subulcus,

nec quisquam domesticorum, neque ipsa Penelope:

sed soli, tuque egoque, mulierum cognoscamus ingenium:

305

et aliquem famulorum virorum etiam tentemus;

tam ubi aliquis nos honoret et timeat animo,

quam qui non curet, teque parum-honoret, talis quum-sis.

Hunc autem respondens allocutus-est splendidus filius:

o pater, sane meum animum et postea, opinor,

310

cognosces; nequaquam enim animi-remissio me tenet:

sed neutiquam hoc emolumento ego fore puto

nobis ambobus; te vero considerare jubeo.

Diu enim sic vades unumquemque tentans

opera ipsorum adiens; illi autem in ædibus quieti

315

opes devorant præter-modum, nec superest parsimonia.

Sed sane te mulieres ego explorare hortor,

quæque te parum-honorent, et quæ inculpatæ sint:

viros autem non ego per stabula vellem

nos explorare, sed postea hæc curare,

320

si modo vere aliquod nosti Jovis signum ægidem-tenentis.

Sic hi quidem talia inter se loquebantur.

At deinde in-Ithacam deducebatur navis bene-fabricata,

quæ tulerat Telemachum a-Pylo, et omnes socios:

hi vero quum jam portum valde-profundum intrassent,

325

navem quidem ii nigram in terram traxerunt,

arma autem ipsis avexerunt magnanimi ministri;

statimque ad Clytii domum ferebant perpulcra dona.

At præconem præmiserunt domum ad Ulyssis,

nuntium dicturum prudenti Penelopæ,

330

quod Telemachus quidem in agro maneat, navem autem jusserit

ad-urbem inde-navigare; ut ne verita in animo

præstans regina teneras lacrimas defunderet.

Atque occurrerunt-sibi-invicem præco et divinus subulcus,

ejusdem gratia nuntii, dicturi mulieri.

335

Sed quando jam pervenerant in domum divini regis,

præco quidem medias inter ancillas dixit:

Jam tibi, regina, dilectus filius venit.

Penelopæ autem dixit subulcus prope astans

omnia, quæcunque ei dilectus filius ipsum jusserat loqui.[TR3]

340

Ac postquam omne præceptum renuntiarat,

profectus-est ire ad sues; liquit autem septaque et domum.

Proci vero tristati-sunt, dolueruntque in animo:

exiverunt autem domo præter magnum murum atrii,

atque illic ante januas sedebant.

345

His vero Eurymachus, Polybi filius, incipiebat loqui:

O amici, certe magnum opus superbe perfectum-est

Telemacho, iter hoc: putabamus autem ei non perfectum-iri.

Sed agite, navem nigram trahamus, quæ sit optima;

inque eam remiges marinos congregemus, qui citissime

350

illis nuntient ocyus ut-domum redeant.

Nondum totum dictum-erat, quando Amphinomus vidit navem,

conversus ex loco suo, portum profundum intra,

velaque contrahentes, remosque manibus tenentes.

Suaviter autem ridens locutus-est inter-suos sodales:

355

Ne quem amplius nuntium jubeamus-ire; hi enim jam sunt intus:

vel aliquis eis hoc dixit deorum, vel viderunt ipsi

navem prætervehentem, eam autem non potuerunt assequi.

Sic dixit: illi autem ubi-surrexere, iverunt ad litus maris;

statim vero navem nigram in terram traxerunt,

360

arma autem ipsis avexerunt magnanimi ministri.

Ipsi vero in concilium iverunt conferti, nec quemquam aliorum

sinebant, nec juvenum una-considere, nec senum.

Inter-hos autem Antinous locutus-est, Eupithei filius:

Dii boni! ut hunc virum dii a-malo liberarunt!

365

Die quidem speculatores sedebant in cacuminibus ventosis,

semper alii-post-alios; simul autem cum-sole occidente,

nunquam in terra noctem peregimus, sed in ponto

navi veloci navigantes, exspectabamus Auroram divinam,

Telemacho insidiantes, ut interficeremus captum

370

ipsum: hunc autem tunc quidem abduxit domum deus.

Nos vero hic ei consultemus gravem interitum,

Telemacho; neque nos subterfugiat: non enim puto,

eo quidem vivente, perfectum-iri hæc opera.

Ipse enim peritus est consilioque menteque:

375

cives autem non-amplius omnino nobis gratificantur.

Sed agite, antequam ille congregarit Achivos

in concionem; (nequaquam enim remisse-acturum ipsum puto,

sed iram fovebit, dicetque inter omnes, exsurgens,

quod ei cædem gravem struebamus, neque assecuti-sumus:

380

illi autem non laudabunt audientes mala opera:

metuoque, ne-quod malum faciant et nos expellant

terra nostra, alium vero adeamus populum:)

sed prævertamus eum interficiendo in agro procul ab-urbe,

vel in via: victum autem ipsi et possessiones habeamus,

385

divisas æqualiter inter nos; ædes vero demum

illius matri dederimus habendas et ei quicunque eam duxerit.

Sin autem vobis hic sermo displicet, sed mavultis

ipsumque vivere et habere paterna omnia,

ne ei deinceps opes affatim animo-gratas comedamus,

390

hic congregati, sed ex domo sua unusquisque

ambiat eam sponsaliis petens; illa vero deinde

nupserit ei, qui plurima dederit, et fatalis venerit.

Sic dixit: hi autem omnes muti facti-sunt silentio.

His vero Amphinomus concionatus-est et dixit,

395

Nisi splendidus filius, Aretiadæ regis:

qui quidem ex Dulichio tritici-feraci, herbosa,

dux-erat procis, maxime autem Penelopæ

placebat sermonibus; mente enim utebatur bona:

qui ipsis bene-cupiens concionatus-est, et dixit:

400

O amici, non equidem interficere velim

Telemachum; grave vero genus regium est

interficere: sed primum deorum interrogemus consilia.

Si quidem probent Jovis magni jura,

ipseque interficiam, aliosque omnes jubebo:

405

sin vero avertant dii, quiescere suadeo.

Sic dixit Amphinomus; illis autem placebat sermo.

Statim deinde quum-surrexissent, iverunt in domum Ulyssis:

advenientesque, considebant in politis sedibus.

At rursus aliud cogitavit prudens Penelope,

410

procis ut-se-ostenderet violentam insolentiam animis habentibus.

Resciverat enim de-sui filii in ædibus patranda cæde;

præco enim ei dixit Medon, qui audierat consilia.

Profectaque-est ire ad-domum cum famulis mulieribus.

Sed quando jam ad procos pervenit divina inter-mulieres,

415

stetit ad postes domus affabre structæ,

genis obtendens nitida redimicula;

Antinoum vero increpabat, verbumque dixit et elocuta-est:

Antinoe, insolentiam habens, mali-machinator; atqui te dicunt

in populo Ithacæ inter æquales esse optimum

420

consilio et verbis; tu vero nequaquam talis eras.

Insane, cur autem tu Telemacho fatumque mortemque

struis, nec supplices curas, quibus utique Jupiter

testis est injuriarum? non vero fas est mala suere sibi-invicem.

An non nosti, quando huc pater tuus venit fugiens,

425

populum veritus? jam enim irati-erant valde,

quoniam prædones comitatus Taphios

malo-affecerat Thesprotos; hi vero nobis amici erant:

illum inde volebant occidere, et perdere ejus carum cor,

et victum consumere sufficientem magnum:

430

verum Ulysses inhibebat et retinebat, cupientes licet.

Hujus nunc domum ignominiose comedis, ambisque uxorem,

filiumque interficis, meque magno dolore-afficis:

sed te cessare hortor et jubere alios cessare.

Hanc autem rursus Eurymachus, Polybi filius, contra allocutus-est:

435

filia Icarii, prudens Penelope,

confide, ne tibi hæc in mente tua curæ-sint.

Non est hir vir, neque erit, neque fuerit,

qui Telemacho tuo filio manus inferat,

vivente quidem me et super terra vidente.

440

Sic enim edico, et sane perfectum erit:

statim ei sanguis ater fluet circum hastam

nostram; quoniam et mihi urbium-vastator Ulysses

sæpe, genibus suis me imponens, carnem assam

in manibus posuit, præbuitque vinum rubrum.

445

Ideo mihi Telemachus omnium multo carissimus est

virorum: nec quicquam ipsum mortem timere jubeo

a procis certe; divinitus autem evenientem non est effugere.

Sic dixit animum-addens; ei autem struebat ipse mortem.

Illa autem quum-ascendisset in-cœnaculum splendidum,

450

flebat inde Ulyssem, dilectum maritum, donec ei somnum

dulcem palpebris immisit cæsiis-oculis Minerva.

Vespertinus autem Ulyssi et filio divinus subulcus

advenit: hi vero inde cœnam scite parabant,

sue mactato anniculo. At Minerva,

455

prope astans, Laertiaden Ulyssem

virga percussum, iterum fecit senem,

turpiaque vestimenta induit circa corpus; ne eum subulcus

cognosceret coram intuitus, et prudenti Penelopæ

iret nuntiatum, neque mente contineret.

460

Ad hunc Telemachus prior sermonem dixit:

venisti, divine Eumæe. Quænam jam fama est per urbem?

num jam proci eximii intus sunt reversi

ex insidiis? an adhuc me denuo observant domum euntem?

Hunc autem respondens allocutus-es, Eumæe subulce:

465

non curæ-erat mihi hæc inquirere et interrogare,

per-urbem incedenti: citissime me animus jussit,

nuntio dicto, rursus huc redire.

Occurrit autem mihi a sociis nuntius velox,

præco, qui jam primus verbum tuæ matri dixit.

470

Aliud vero utique hocce novi: hoc enim vidi oculis.

Jam super urbem, ubi Mercurialis collis est,

eram profectus, quando navem velocem vidi descendentem

in portum nostrum; multi autem erant viri in ipsa:

gravataque-erat scutis, et hastis utrinque-acutis:

475

et ipsos putavi illos esse; neque-vero quicquam scio.

Sic dixit; subrisit autem sacra vis Telemachi,

patrem oculis intuitus; vitabat autem subulcum.

Hi vero ubi jam cesserant ab-opere, appararantque convivium,

convivati-sunt; nec quicquam animus indigebat convivio æquo.

480

Ac postquam potus et cibi desiderium exemerant,

de-lectoque cogitarunt, et somni donum cepere.

in fabrefacto pavimento, ubi pridem insolentiam exercebant.[TR1]

170

Sed quando jam cœnæ-tempus erat, et advenerunt pecudes

undique ex agris (ii autem agebant eas, qui et antea):

tum vero ipsis dixit Medon; hic etenim maxime

placebat præconum, et ipsis aderat in-convivio:

Juvenes, postquam-jam omnes delectati-estis animo certaminibus,

175

ite ad ædes, ut paremus convivium:

nequaquam enim malum est in tempore cœnam capere.

Sic dixit: illi autem surgentes abibant, parebantque sermoni.

Ac postquam venerant in-ædes habitantibus-commodas,

lænas quidem deposuerunt in sedilibusque soliisque;

180

ipsi autem mactabant oves magnas et pingues capras,

mactabantque sues pingues, et bovem armentalem,

convivium parantes. Illi vero ex agro ad-urbem

properabant-ire, Ulyssesque et divinus subulcus.

Inter-eosque sermones exorsus-est subulcus, princeps virorum:

185

Hospes, quia jam subinde ad-urbem ire cupis

hodie, sicut jussit dominus meus (certe te ego

hic mallem stabulorum custodem relictum-esse:

sed illum vereor, et timeo, ne me postea

objurget: graves vero dominorum sunt increpationes):

190

sed age nunc eamus: jam enim præteriit maxima-ex-parte

dies; at cito tibi ad vesperam frigidius erit.

Hunc autem respondens allocutus-est ingeniosus Ulysses:

cognosco, sapio; hæc jam intelligenti præcipis.

Sed eamus; tu autem deinde perpetuo præi.

195

Da vero mihi, sicubi baculum tibi cæsum est,

ad-innitendum; quoniam dicitis valde-lubricam esse viam.

Dixit, et circum humeros turpem sibi-jaciebat peram

crebris-locis laceram; inerat vero tortile lorum-ad-suspendendum.

Eumæus autem inde ei baculum animo-gratum dedit.

200

Hi iverunt: stabulum vero canes et pastores viri

custodiebant, pone manentes; ipse autem in urbem ducebat regem,

mendico misero similem et seni,

baculo innitentem: turpia autem circa corpus vestimenta indutus-erat.

Sed quando jam vadentes viam per asperam

205

urbem prope erant, et ad fontem pervenerant

structum, pulcre-fluentem, unde aquabantur cives,

quem fecit Ithacus, et Neritus, ac Polyctor;

circum vero alnorum aquis-nutritarum erat nemus,

undique rotundum, defluebatque frigida aqua

210

alte ex petra: ara autem supra facta-erat

Nympharum, ubi omnes sacra-faciebant viatores:

illic ipsos assecutus-est filius Dolii Melantheus,

capras agens, quæ omnibus antecellebant gregibus,

cœnam procis; duo autem una sequebantur pastores.

215

Illos autem conspicatus increpuit, verbum dixit et elocutus-est,

vehementer et indigne: commovebat ver cor Ulyssis:

Nunc quidem sane cum-maxime malus malum ducit:

adeo semper similem ducit deus ad similem.

Quonam jam hunc voracem ducis, nihili subulce,

220

mendicum molestum, conviviorum contaminatorem?

qui multis postibus astans atteret humeros,

petens frusta, non tripodas, neque lebetas;

hunc si mihi dares stabulorum custodem ut-relinquam,

chortisque-curator ut-sit, frondemque hædis ferat;

225

tum serum bibens, magnum sibi femur efficeret.

Sed quandoquidem sane opera mala didicit, non volet

opus-rusticum obire, sed mendicans per populum

mavult petendo pascere suum ventrem insatiabilem.

Verum tibi edico, hoc vero et perfectum erit:

230

si iverit ad ædes Ulyssis divini,

multa ei circum caput jacta scabella virorum e manibus

latera deterent per domum percussi.

Sic dixit, et accedens ei calce insultavit per-insipientiam

in-coxam; nec-tamen ipsum a-semita deturbavit,

235

sed is manebat firme; ac deliberabat Ulysses,

utrum irruens baculo animum ei eriperet,

an ad terram dejiceret caput, circa-solum sublato.

Sed pertulit, animoque cohibuit-se; illum vero subulcus

increpuit contra intuitus; valdeque precatus-est, manibus sublatis:

240

Nymphæ fontanæ, filiæ Jovis, si-unquam Ulysses

vobis femora combussit, cooperta pingui adipe,

agnorum et hædorum, hoc mihi perficite votum,

ut veniat quidem ille vir, adducat autem ipsum deus:

ita tibi fastus utique dissiparit omnes,

245

quos nunc contumeliosus fers, vagans semper

per urbem; at pecudes mali perdunt pastores.

Hunc autem rursus allocutus-est Melanthius, pastor caprarum:

dii boni! quale dixit canis, exitiosa sciens!

quem aliquando ego in navi bonis-transtris nigra

250

agam longe ab-Ithaca, ut mihi opes multas venditus paret.

Utinam enim Telemachum interficeret argenteo-arcu-Apollo

sic hodie in ædibus, vel a procis domaretur,

sicut Ulyssi quidem procul periit reditus dies.

Sic locutus, hos quidem liquit illic, lente euntes,

255

at ipse abivit; valde autem celeriter ad ædes pervenit regis.

Statim autem introivit, et inter procos consedit,

e-regione Eurymachi; hunc enim diligebat maxime.

Ei quidem carnium partem apposuerunt ii qui ministrabant;

panem autem verecunda proma apposuit ferens,

260

ad-comedendum. Prope vero Ulysses et divinus subulcus

steterunt venientes; circumvenit autem ipsos sonus

citharæ cavæ: nam illis incipiebat canere

Phemius: atque ille manu prehensum allocutus-est subulcum:

Eumæe, certe omnino hæ sunt ædes pulcræ Ulyssis:

265

facile autem dignoscendæ sunt etiam inter multas visu.

Ex aliis aliæ ædes sunt: instructa-est autem ei aula

muro et septis: januæ vero bene-obseptæ sunt

bifores; haud-quisquam eam vir insultaverit.

Cognosco autem, quod multi in ipsa convivia instruunt

270

viri; quoniam nidor quidem ascendit, intus autem cithara

sonat, quam utique convivio dii fecerunt sociam.

Hunc autem respondens allocutus-es, Eumæe subulce:

facile nosti; quippe neque in-aliis quidem rebus es stultus.

Sed age jam consultemus, quomodo futura-sint hæc opera.[TR2]

275

Vel tu primus ingredere ædes habitantibus-commodas,

inferque-te procis; ego autem relinquar hic:

si vero vis, mane, egoque ibi præ:

neu tu morare, ne-quis te extra conspicatus

vel percutiat, vel pellat; hæc te considerare jubeo.

280

Huic autem respondit deinde audens divinus Ulysses:

cognosco, sapio; hæc jam intelligenti præcipis.

Sed i præ, ego autem relinquar hic.

Non enim omnino plagarum inscius sum, neque ictuum:

patiens mihi animus, quoniam mala multa passus-sum

285

undis et bello; cum illis et hoc quoque fiat.

Ventrem autem haudquaquam licet abscondere avidum,

perditum, qui multa mala hominibus dat:

cujus gratia et naves bonis-transtris-instructæ armantur,

pontum super infructuosum, mala inimicis ferentes.

290

Sic hi quidem talia inter se dicebant.

Atque canis caputque et aures jacens erexit,

Argus, Ulyssis audentis-animi, quem quondam ipse

nutrivit quidem, neque eo fruitus-est; prius vero ad Ilium sacrum

abiit. Hanc autem antea ducere-solebant juvenes viri

295

capras in silvestres, et cervos, et lepores:

tum vero jacebat neglectus, absente domino,

in multo stercore, quod ei antes fores

mulorumque boumque abunde fusum-erat; donec auferrent

servi Ulyssis prædium magnum stercoraturi:

300

illic canis jacebat Argus, plenus ricinorum.

Tunc vero, ut agnovit Ulyssem prope stantem,

cauda quidem iste adulatus-est, et aures dejicit ambas;

prope autem non-amplius tum potuit suum dominum

venire: at hic seorsum conspicatus abstersit lacrimam,

305

facile latens Eumæum; statim autem interrogabat sermone:

Eumæe, certe omnino mirandum, canis hic jacet in fimo;

pulcer quidem corpore est, at hoc non clare scio,

si utique et velox fuerit cursu cum forma hac,

an sic, quales quidem mensales canes virorum

310

sunt; deliciarum vero gratia eos nutriunt domini.

Hunc autem respondens allocutus-es, Eumæe subulce:

et sane viri canis hic est procul mortui.

Si talis esset nunc et corpore, atque etiam operibus,

qualem ipsum Trojam profectus reliquit Ulysses,

315

statim admirareris, conspicatus velocitatem et robur.

Nequaquam enim effugiebat densæ in-profundis silvæ

bellua, quamcunque egisset; nam etiam vestigiis eas perquam-cognovit:

nunc autem tenetur malo: dominus vero seorsum a-patria

periit; hunc autem mulieres negligentes non curant.

320

Servi vero, quando non-amplius imperant domini,

non-amplius postea volunt justa operari.

Dimidium enim virtutis aufert late-sonans Jupiter

viro, quando ipsum servilis dies corripuerit.

Sic locutus, intravit ædes habitantibus-commodas;

325

ivit autem recta per-domum ad procos illustres.

Argum vero deinde fatum occupavit atræ mortis,

statim ut-viderat Ulyssem vigesimo anno.

Longe autem primus vidit Telemachus deo-similis

venientem per domum subulcum; cito autem deinde ei

330

innuit, ad se vocans: isque ubi-circumspexerat, cepit sellam

jacentem, ubi coquus insidere-solebat, carnes multas

distribuens procis, in domo convivantibus:

hanc deposuit ferens ad Telemachi mensam

ex-adverso; ibi vero ipse insedit: ei autem deinde præco

335

partem sumtam apposuit, e canistroque panem sublatum.

Proxime autem post illum ingressus-est ædes Ulysses,

mendico misero similis et seni,

baculo innitens; ac turpia circa corpus vestimenta indutus-erat.

Sedebat autem super fraxineum limen intra fores,

340

acclinatus posti cupresseo, quem quondam faber

poliverat scite et ad perpendiculum exegerat.

Telemachus vero ad se vocatum allocutus-est subulcum,

panemque totum ubi-sumserat perpulcro ex canistro,

et carnes, quantum ei manus capiebant comprehendenti:

345

Da hospiti hæc ferens, inquit, ipsumque jube

mendicare prorsus omnes obeuntem procos:

pudor autem non est bonus indigenti viro ut-adsit.

Sic dixit: ivit autem subulcus, postquam sermonem audierat;

prope vero stans verba alata Ulyssi dixit:

350

Telemachus tibi, hospes, dat hæc, et te jubet

mendicare, prorsus omnes obeuntem procos:

pudorem autem non bonum dicit esse vero mendico.

Hunc autem respondens allocutus-est ingeniosus Ulysses:

Jupiter rex, fac Telemachum mihi inter viros beatum esse;

355

et ei omnia fiant quæcunque mente sua agitat.

Dixit, et ambabus manibus accepit, et deposuit

ibidem, ante pedes, turpi super pera.

Comedebat autem, quamdiu cantor in ædibus canebat.

Quando ille cœnaverat, tum cessavit divinus cantor;

360

proci vero tumultuati-sunt per-ædes. At Minerva,

prope astans, Laertiaden Ulyssem

concitavit, ut panes a procis colligeret,

cognosceretque, quinam essent justi, quique injusti:

sed neque sic quemquam exemtura-erat malo.

365

Profectusque-est ire petiturus dextrorsum a-viro quoque,

undique manum porrigens, tanquam si mendicus olim fuisset.

Hi vero miserantes dabant, et admirabantur ipsum;

inter-seque interrogabant, quisnam esset, et unde venisset.

His autem locutus-est Melanthius, pastro caprarum:

370

Audite me, proci inclytæ reginæ,

hoc super hospite; profecto enim ipsum antea vidi:

nempe ei huc subulcus dux-fuit:

ipsum autem non clare scio, unde se genere profiteatur esse.

Sic dixit: Antinous autem verbis objurgavit subulcum:

375

o notissime subulce, cur vero tu hunc in-urbem

duxisti? an non satis nobis errones sunt et alii,

mendici molesti, conviviorum contaminatores?

an parvis-pendis, quod tibi victum comedunt domini

hic congregati, tu vero etiam alicunde hunc vocasti?

380

Eum autem respondens allocutus-es, Eumæe subulce:

Antinoe, non quidem bona, etiamsi strenuus sis, loqueris:

quis enim demum hospitem vocat aliunde ipse eum adiens,

alium scilicet, nisi eorum aliquem, qui artifices-sunt,

vatem, vel medicum malorum, vel fabrum lignorum,

385

vel etiam divinum cantorem, qui delectet canens?

hi enim vocati utique sunt hominum super immensa terra:

mendicum vero nemo vocarit, attriturum se ipsum.

Sed semper difficilis super omnes es procos

servis Ulyssis, præcipue vero mihi; at ego

390

non curo, quamdiu mihi prudens Penelope

vivit in ædibus, et Telemachus deo-similis.

Illum autem rursus Telemachus prudens contra allocutus est:

tace, ne mihi huic responde multum verbis;

Antinous autem consuevit male irritare semper

395

verbis asperis, incitatque etiam alios.

Dixit, et Antinoum verbis alatis allocutus-est:

Antinoe, profecto me bene, pater sicuti filium, curas,

qui me hospitem jubes a domo pellere

verbo violento: ne hoc deus perfecerit!

400

Da ei aliquid sumtum; non tibi invideo; jubeo enim ego:

neu jam matrem meam verere hac-in-re, neu quemquam alium

servorum, qui in ædibus sunt Ulyssis divini.

Sed non tibi talis est in pectoribus cogitatio:

ipse enim comedere multo mavis, quam dare alii.

405

Illuma utem rursus Antinous respondens allocutus-est:

Telemache altiloque, animo indomite, quale dixisti!

Si ei tantum omnes præberent proci,

etiam ipsum tres menses procul-hinc domus detineret.

Sic igitur dixit; et scabellum prehensum ostendit-desub mensa,

410

jacens, cui quidem imponebat nitidos pedes epulans.

Ceteri autem omnes dabant impleveruntque inde peram

pane et carnibus: cito sane et erat Ulysses,

rursus ad limen profectus, dona gustaturus Achivorum:

stetit autem juxta Antinoum, etipsum sermone allocutus-est:

415

Da, amice; haud quidem mihi videris pessimus Achivorum

esse, sed optimus, quoniam regi similis-es.

Ideo te oportet dare, et melius, quam alii quidem,

de-pane; ego autem te laudabo per immensam terram.

Etenim ego aliquando domum inter homines habitam

420

beatus divitem, et sæpe dabam erroni

tali, qualiscunque esset, et cujuscunque rei indigens venisset:

erant autem mihi servi valde plurimi, aliaque multa,

quibus quidem bene vivunt homines, et divites vocantur.

Sed Jupiter pessumdedit Saturnius (voluit enim fere),

425

qui me cum latronibus multivagis impulit

in-Ægyptum ire, longum iter, ut perirem:

statui vero in Ægypto fluvio naves utrinque-recurvas.

Tunc quidem ego hortabar dilectos socios

illic apud naves ut-manerent et naves tuerentur;

430

speculatores autem ad speculas jussi ire.

Hi vero insolentiæ cedentes, obsecuti impetui suo,

cito admodum Ægyptiorum virorum perpulcros agros

populabantur, ac mulieres abducebant et infantes liberos,

ipsosque interficiebant: cito vero in-urbem pervenit clamor.

435

Illi autem clamorem audientes simul cum aurora apparente

venerunt; impletusque-est totus campus peditibusque et equis,

ærisque fulgore: Jupiter autem gaudens-fulmine

fugam meis sociis malam immisit; nec quisquam sustinuit

consistere contra; circùm enim mala undique stabant.

440

Ibi nostrûm multos quidem interfecerunt acuto ære,

alios vero abduxerunt vivos sibi operaturos necessitate.

At me in Cyprum hospiti dederunt obviam-facto,

Dmetori Iasidæ, qui Cypro potenter imperabat:

inde demum nunc huc venio, damna patiens.

445

Huic autem rursus Antinous respondit, dixitque:

quis deus hanc pestem adduxit, convivii molestiam?

sta sic in medium profectus, mea procul a mensa,

ne cito in-amaram Ægyptum et Cyprum venias:

adeo quidam audax et impudens es mendicus.

450

Ordine omnibus astas: hi autem dant

temere; quia nulla est parsimonia, nec miseratio

de-alienis largiendi; quoniam adsunt multa cuique.

Hunc autem retrogressus allocutus-est ingeniosus Ulysses:

dii boni! haud ergo tibi cum forma etiam mens erat:

455

non tu-sane ex domo tuo supplici vel salem dares,

qui nunc alienis assidens, haud-quicquam mihi sustinuisti

de-pane delibatum dare; multa autem adsunt.

Sic dixit; Antinous vero iratus-est in-corde magis,

et ipsum torve intuitus verbis alatis allocutus-est:

460

Nunc jam te non-amplius bene ex domo certe puto

retro cessurum, quandoquidem jam et opprobria dicis.

Sic dixit; et scabello prehenso ei feriit dextrum humerum,

extimum in dorsum: is autem stetit tanquam rupes,

firmiter; nec sane ipsum commovit ictus Antinoi;

465

sed tacite movit caput, mala profunde-cogitans.

Rursus autem ad limen profectus desidebat, atque inde peram

deposuit bene-plenam: inter procos vero locutus-est:

Audite me, proci inclytæ reginæ,

ut dicam, quæ me animus in pectoribus jubet.

470

Nequaquam quidem dolor est in mente, neque omnino luctus,

quando vir, pro suis pugnans possessionibus,

percutitur, vel pro bovibus, vel candidis ovibus:

at me Antinous percussit ventrem ob malum,

perditum, qui multa mala hominibus dat.

475

Sed sicubi mendicorum quidem dii et Erinnyes sunt,

Antinoum ante nuptias finis mortis deprehendat.

Hunc autem rursus Antinous allocutus-est, Eupithei filius:

comede tranquillus, hospes, sedens, aut abi alio;

ne te juvenes per ædes trahant, qui-talia loquaris,

480

vel pede, vel etiam manu; lacerent autem totum.

Sic dixit: illi vero omnes vehementer indignati-sunt;

sic autem aliquis dicebat juvenum superbientium:

Antinoe, non bene quidem percussisti infelicem erronem,

perdite; si forte quis cœlestis deus sit!

485

Etenim dii, hospitibus similes peregrinis,

omnimodos se-ferentes, versantur-per urbes,

hominum insolentiamque et æquitatem inspicientes.

Sic igitur dicebant proci: ille autem non curabat verba;

Telemachus vero in corde quidem magnum luctum alebat

490

de-percusso; nec tamen lacrimam humi demisit e palpebris,

sed tacite movit caput, mala profunde cogitans.

Hunc autem postquam audiverat prudens Penelope

percussum in domo, inter ancillas proinde dixit:

Utinam sic ipsum te percuteret inclytus-arcu Apollo.

495

Hanc autem rursus Eurynome œconoma sermone allocuta-est:

Si enim votis exitus nostris adesset,

haud quisquam horum ad-Auroram pulcro-solio perveniret.

Hanc autem rursus allocuta-est prudens Penelope:

nutrix, inimici quidem sunt omnes, quoniam mala machinantur;

500

Antinous vero maxime atræ morti similis-est.

Hospes quidem infelix vagatur per domum,

a-viris petens; egestas enim eum jubet;

ibi ceteri quidem omnes impleveruntque, dederuntque;

hic autem scabello ei extimum percussit dextrum humerum.

505

Hæc quidem sic loquebatur inter famulas mulieres,

sedens in thalamo; at cœnabat divinus Ulysses:

illa autem ad-se vocatum allocuta-est divinum subulcum:

Vade, divine Eumæe, profectus hunc hospitem jube

venire, ut aliquatenus ipsum conveniam et interrogem,

510

sicubi de-Ulysse audentis-animi vel audiverit,

vel eum viderit oculis: multivago enim similis-est.

Hanc autem respondens allocutus-es, Eumæe subulce:

utinam enim tibi, regina, tacerent Achivi:

qualia hic loquitur, his mulceretur tibi carum cor.

515

Tres enim jam ipsum noctes habui, tres autem dies detinui

in casa: primum enim ad-me venit, a-nave aufugiens;

sed nondum calamitatem absolvit suam narrans.

Sicut autem quando cantorem vir aspicit, qui ex diis

canit doctus carmina delectabilia mortalibus,

520

hunc autem insatiabiliter cupiunt audire, quando canit:

sic me ille mulcebat assidens in ædibus.

Dicit autem se Ulyssis hospitem paternum esse,

in-Creta habitantem, ubi Minois genus est.

Inde jam nunc huc venit ærumnas patiens,

525

supplex-provolutus: affirmat autem de-Ulysse se audivisse,

prope versante, Thesprotorum virorum in ubere populo,

vivo: multas autem ducit res-pretiosas suam ad-domum.

Hunc autem rursus-allocuta-est prudens Penelope:

vade, huc eum voca, ut coram ipse dicat.

530

Hi autem vel in-foribus sedentes delectentur,

vel illic in ædibus: quippe ipsis animus lætus est.

Ipsorum etenim possessiones integræ repositæ-sunt in domo cujusque,

panis et vinum dulce: ea quidem domestici ipsorum edunt:

ipsi vero in nostram domum divertentes dies omnes,

535

boves mactantes, et oves, et pingues capras,

epulantur, bibuntque nigrum vinum,

temere; plurima autem absumuntur. Non enim adest vir,

qualis Ulysses erat, malum a domo qui-arceat.

Sin autem Ulysses redierit et perveniret in patriam terram,

540

statim cum suo filio injurias ulciscetur virorum.

Sic dixit: Telemachus autem alte sternuit; circumque domus

horrendum resonuit: risit vero Penelope;

statimque deinde Eumæum verbis alatis allocuta-est:

Vade mihi, hospitem coram huc voca.

545

Nonne vides, quod mihi filius sternuit-ad omnia verba?

ideo etiam non imperfecta mors procis fuerit,

omnibus prorsus, nec quisquam mortem et fatum evitarit.

Aliud autem tibi dicam, tu vero in mente reconde tua:

si ipsum cognovero vera omnia dicentem,

550

induam ipsum lænaque tunicaque, vestimentis pulcris.

Sic dixit: ivit vero subulcus, postquam sermonem audiverat;

propeque stans verbis alatis Ulyssem allocutus est:

Hospes pater, vocat te prudens Penelope,

mater Telemachi; sciscitari aliquid ipsam animus

555

de marito jubet, quamvis dolores passa sit.

Si vero te cognoverit vera omnia dicentem;

induet te lænaque tunicaque, quibus tu maxime

indiges; panemque etiam petens per populum

ventrem pasces: dabit vero tibi quicunque voluerit.

560

Hunc autem rursus allocutus-est audens divinus Ulysses:

Eumæe, statim ego vera omnia dicam

filiæ Icarii, prudenti Penelopæ:

novi enim bene de illo, parem autem sustinuimus ærumnam.

Sed procorum difficilium subtimeo cœtum;

565

quorum injuriaque visque ad-ferreum cœlum pervenit.

Etenim nunc, quando me hic vir per domum euntem,

nihil mali quum-fecerim, percussum doloribus dedit,

neque omnino Telemachus hoc prohibuit, nec quisquam alius.

Ideo nunc Penelopen in ædibus hortare

570

ut-maneat, festinans licet, in solis occasum:

et tunc me interroget mariti de reditus die,

propius ubi-collocarit ad ignem; vestimenta etenim

mala habeo; nosti et ipse, quoniam te primum supplex-adii.

Sic dixit: ivit autem subulcus, ut hunc sermonem audierat.

575

Eum vero super limen profectum allocuta-est Penelope:

Non tu eum ducis, Eumæe? quid hoc in-animum-induxit erro?

utrum aliquem fere veritus supra-modum, an et aliter

verecundatur in domo? malus autem est verecundus mendicus.

Hanc autem respondens allocutus-es, Eumæe subulce:

580

loquitur apposite, quæ quidem existimaret etiam alius,

contumeliam vitans virorum superbientium.

Sed te manere hortatur in solis occasum.

Et vero tibi sic ipsi erit multo melius, o regina,

solam ad hospitem loqui verbum[TR3] et ei auscultare.

585

Hunc autem rursus allocuta-est prudens Penelope:

non insipiens hic hospes suspicatur, quicunque demum sit;

non enim usquam ulli sic mortalium hominum

viri insolentes injusta machinantur.

Illa quidem sic locuta-est; sed abibat divinus subulcus

590

procorum in cœtum, postquam dixerat omnia.

Statim autem Telemachum verbis alatis allocutus-est,

prope admodo capite, ut ne audirent ceteri:

O dilecte, ego quidem discedam, sues et illa custoditurus,

tuum et meum victum; tibi autem hic omnia curæ-sunto.

595

Ipsum quidem te primum serva, et considera in-animo,

ne quid patiaris; multi vero mala cogitant Achivorum:

quos Jupiter disperdat, antequam nobis calamitas fiat.

Hunc autem rursus Telemachus prudens contra allocutus est:

erit sic, pater: tu vero vade merenda-sumta:

600

mane autem veni et duc victimas pulcras;

at mihi hæc omnia et immortalibus curæ-erunt.

Sic dixit; ille vero rursus consedit bene-polita in sella;

atque ubi-repleverat animum cibo et potu,

profectus-est ire ad sues; liquitque septaque domumque,

605

plenam convivarum: hi autem saltatione et cantu

oblectabant-se: jam et enim advenit vespertinum tempus.