Théâtre de Hrotsvitha / religieuse allemande du dixième siècle, traduit pour la première fois en français avec le texte latin revu sur le manuscrit de Munich

SCENA OCTAVA.→

ABRAHAM.→

Quanta celeritate asperi difficultatem itineris transcurrimus!

MARIA.→

Quod devote agitur, facile perficitur.

ABRAHAM.→

Ecce tua deserta cellula.

MARIA.→

Hei mihi! Ipsa mei sceleris est conscia, ideo ingredi formido.

ABRAHAM.→

Et merito; fugiendus est quippe locus, in quo hostem sequitur triumphus[283].

MARIA.→

Et ubi me decernis compunctioni vacare?

ABRAHAM.→

Ingredere in cellulam[284] interiorem, ne vetustus serpens decipiendi ultra inveniat occasionem.

MARIA.→

Non contra luctor, sed quæ jubes amplector.

ABRAHAM.→

Familiarem meum Ephrem accedam, quo ipse, qui solus mecum tuæ condoluit perditioni, congaudeat inventioni.

MARIA.→

Competit.

SCENA NONA.→

EPHREM.→

Num mihi aliquid affers gaudii?

ABRAHAM.→

Ac magni.

EPHREM.→

Placet, nec dubito quin Mariam nanciscereris.

ABRAHAM.→

Nanciscebar plane; et gaudens reduxi ad ovile.

EPHREM.→

Divinæ gratia visitationis factum, credo.

ABRAHAM.→

Procul dubio.

EPHREM.→

Vellem scire, qualiter juxta id temporis vitam moresque ordinaverit.

ABRAHAM.→

Juxta meum velle.

EPHREM.→

Hoc illi expedit vel maxime.

ABRAHAM.→

Quicquid ipsi agendum proposui, quamvis difficile, quamvis grave, haud abrogavit subire.

EPHREM.→

Laudabile.

ABRAHAM.→

Nam induta cilicio continuaque vigiliarum et jejunii exercitatione macerata, artissimæ legis observatione corpus tenerum animæ cogit[285] pati imperium.

EPHREM.→

Æquum est ut iniquæ sordes delectationis eliminentur acerbitate castigationis.

ABRAHAM.→

Quisquis ejus lamenta intellegit, mente vulneratur, quisquis compunctionem sentit et ipse compungitur.

EPHREM.→

Solet fieri.

ABRAHAM.→

Elaborat pro viribus, ut quibus causa fuit perditionis fiat exemplum conversionis.

EPHREM.→

Consequens est.

ABRAHAM.→

Nititur ut quanto extitit fœdior, tanto appareat nitidior.

EPHREM.→

Jucundor[286] audiendo, præcordialique[287] lætor gaudimonio.

ABRAHAM.→

Et merito, nam phalanges angelicæ gaudentes Dominum laudant super peccatoris conversione.

EPHREM.→

Nec mirum; nullius namque justi magis delectatur perseverantia, quam impii pœnitentia.

ABRAHAM.→

Unde in illa tanto justius laudatur, quanto ultra resipisci posse desperabatur.

EPHREM.→

Congratulantes laudemus, laudantes glorificemus unigenitum et venerabilem, dilectum et clementem Dei filium, qui non vult perire quos sui sacro redemit sanguine.

ABRAHAM.→

Ipsi honor, gloria, laus[288] et jubilatio per infinita sæcula. Amen.

V.
PAPHNUTIUS.

ARGUMENTUM IN PAPHNUTIUM[289].→

Conversio Thaidis meretricis, quam Paphnutius eremita, æque ut Abraham, sub specie adiens amatoris convertit et data pœnitentia per quinquennium in angusta cellula conclusit, donec digna satisfactione Deo reconciliata, quinta decima peractæ pœnitentiæ die, obdormivit in Christo.

PAPHNUTIUS.→

DRAMATIS PERSONÆ.

PAPHNUTIUS.
DISCIPULI.
THAIS.

SCENA PRIMA.→

DISCIPULI.→

Cur obscurum, pater, vultum nec solito geris, Paphnuti, serenum?

PAPHNUTIUS.→

Cujus cor contristatur, ejus et vultus obscuratur.

DISCIPULI.→

Pro qua re contristaris?

PAPHNUTIUS.→

Pro injuria Factoris.

DISCIPULI.→

Quæ hæc injuria?

PAPHNUTIUS.→

Ipsam quam a propria patitur creatura ad sui imaginem condita.

DISCIPULI.→

Terruisti nos dictu.

PAPHNUTIUS.→

Licet illa impassibilis majestas affici non possit injuriis, tamen, ut suum[290] nostræ fragilitatis metaphorice transferam in Deum, quæ major injuria dici potest, quam, quod ejus imperio, cujus gubernaculis major mundus obtemperanter subditur, solus minor contra luctetur?

DISCIPULI.→

Quis est minor mundus?

PAPHNUTIUS.→

Homo.

DISCIPULI.→

Homo?

PAPHNUTIUS.→

Porro.

DISCIPULI.→

Quis[291] homo?

PAPHNUTIUS.→

Omnis.

DISCIPULI.→

Qui potest fieri?

PAPHNUTIUS.→

Ut placuit Creatori.

DISCIPULI.→

Non sapimus.

PAPHNUTIUS.→

Non obvium est perpluribus.

DISCIPULI.→

Expone.

PAPHNUTIUS.→

Intendite.

DISCIPULI.→

Ac prompta mente.

PAPHNUTIUS.→

Sicut enim major mundus ex quatuor contrariis elementis, sed ad votum Creatoris secundum harmonicam moderationem concordantibus perficitur, ita et homo non solum ab eisdem elementis, sed etiam ex magis contrariis partibus coaptatur.

DISCIPULI.→

Et quid magis contrarium quam elementa?

PAPHNUTIUS.→

Corpus et anima, quia licet illa sint contraria, tamen sunt corporalia; anima autem[292] nec mortalis, ut corpus, nec corpus spiritale[293], ut anima.

DISCIPULI.→

Ita.

PAPHNUTIUS.→

Si tamen dialecticos sequimur[294], nec illa contraria esse fatemur.

DISCIPULI.→

Et quis potest negare?

PAPHNUTIUS.→

Qui dialectice scit disputare, quia usiæ nihil est contrarium, sed receptatrix est contrariorum.

DISCIPULI.→

Quid sibi vult quod dixisti, secundum harmonicam moderationem?

PAPHNUTIUS.→

Id scilicet, quod, sicut pressi excellentesque soni harmonice conjuncti quiddam perficiunt musicum, ita dissona elementa convenienter concordantia unum perficiunt mundum.

DISCIPULI.→

Mirum quomodo dissona concordari vel concordantia possint dissona dici.

PAPHNUTIUS.→

Quia nihil ex similibus componi videtur, nec ex his, quæ nulla rationis proportione junguntur, et a se omni substantia naturaque discreta sunt.

DISCIPULI.→

Quid est musica?

PAPHNUTIUS.→

Disciplina una de philosophiæ quadruvio.

DISCIPULI.→

Quid est hoc quod dicis quadruvium?

PAPHNUTIUS.→

Arithmetica, geometrica, musica, astronomica.

DISCIPULI.→

Cur quadruvium?

PAPHNUTIUS.→

Quia, sicut a quadruvio semitæ, ita ab uno philosophiæ principio harum disciplinarum prodeunt progressiones rectæ.

DISCIPULI.→

Veremur quiddam investigando rogitare de tribus, quia cœptæ scrupulum disputationis capedine mentis vix penetrare quimus.

PAPHNUTIUS.→

Difficile captu.

DISCIPULI.→

Dic nobis de ea superficie tenus, cujus mentionem in præsenti fecimus.

PAPHNUTIUS.→

Perparum dicere scio, quia eremicolis est incognita.

DISCIPULI.→

Quid agit?

PAPHNUTIUS.→

Musica?

DISCIPULI.→

Ipsa.

PAPHNUTIUS.→

Disputat de sonis.

DISCIPULI.→

Utrum est una, an plures?

PAPHNUTIUS.→

Tres esse dicuntur; sed unaquæque ratione proportionis[295] alteri ita conjungitur, ut idem quod accidit uni non deest alteri.

DISCIPULI.→

Et quæ distantia inter tres?

PAPHNUTIUS.→

Prima dicitur mundana sive cœlestis, secunda humana[296], tertia, quæ instrumentis exercetur.

DISCIPULI.→

In quo constat cœlestis?

PAPHNUTIUS.→

In septem planetis et in cœlesti sphæra[297].

DISCIPULI.→

Quomodo?

PAPHNUTIUS.→

Eo videlicet quo illa quæ in instrumentis; quia tot spatia, pares productiones, eædem symphoniæ repperiuntur in his quæ et in chordis.

DISCIPULI.→

Quid sunt spatia?

PAPHNUTIUS.→

Dimensiones, quæ numerantur inter planetas sive inter chordas.

DISCIPULI.→

Et quid productiones?

PAPHNUTIUS.→

Idem quod toni.

DISCIPULI.→

Nec horum notitia nos tangit.

PAPHNUTIUS.→

Tonus fit ex duobus sonis et possidet rationem epogdoi[298] numeri sive sesquioctavi.

DISCIPULI.→

Quanto velocius præposita investigando satagimus transire, tanto difficiliora nobis non desinis apponere.

PAPHNUTIUS.→

Hoc exigit hujusmodi disputatio.

DISCIPULI.→

Edissere summotenus aliquantulum de symphoniis, quo saltim sciamus significationem nominis.

PAPHNUTIUS.→

Symphonia dicitur modulationis temperamentum.

DISCIPULI.→

Quare?

PAPHNUTIUS.→

Quia nunc quatuor, nunc quinque, nunc octo sonis perficitur.

DISCIPULI.→

Quia tres esse cognoscimus, singularum vocabula dinoscere cupimus.

PAPHNUTIUS.→

Prima dicitur diatessaron, quasi ex quatuor, et possidet proportionem epitritam sive sesquitertiam; secunda diapente, quæ constat ex[299] quinque et est in ratione hemiolii sive sesquialteri; tertia diapason[300]; hæc fit in duplo, perficiturque sonitibus octo.

DISCIPULI.→

Num sphæra et planetæ proferunt sonum, ut mereantur comparationem chordarum?

PAPHNUTIUS.→

Ac maximum.

DISCIPULI.→

Cur non auditur?

PAPHNUTIUS.→

Multifariam exponunt. Alii autumant non audiri posse propter assiduitatem; alii propter aëris spissitudinem. Quidam autem ferunt, quod tanti enormitas sonitus artos aurium nequeat intrare meatus. Sunt etiam qui dicunt, quod sphæra tam jucundum, tam dulcem efferat sonum, ut si audiretur omnes in commune homines semet ipsis neglectis omnibusque postpositis studiis ducentem sonum ab oriente sequerentur in occidentem.

DISCIPULI.→

Præstat ut non audiatur.

PAPHNUTIUS.→

Hoc a Creatore præsciebatur.

DISCIPULI.→

Sit satis de ista, prosequere de humana.

PAPHNUTIUS.→

Quid de illa?

DISCIPULI.→

In quo percipiatur.

PAPHNUTIUS.→

Non solum, ut dixi, in compagine corporis et animæ, necnon in emissione nunc gravis, nunc claræ vocis, sed etiam in pulsibus[301] venarum atque in quorumdam mensura membrorum, sicut in articulis digitorum, in quibus easdem proportiones mensurando repperimus, quas in symphoniis præmisimus, quia musica dicitur convenientia non solum vocum, sed etiam aliarum dissimilium rerum.

DISCIPULI.→

Si præsciremus[302] quod hujusmodi nodus quæstionis tam difficilis ad solvendum esset insciis, maluissemus minorem mundum nescire, quam tantum difficultatis subire.

PAPHNUTIUS.→

Nil officit quod elaborastis, cum ante ignorata experti estis.

DISCIPULI.→

Verum; sed tædet nos philosophicæ disputationis, quia nequimus[303] sensu emetiri scrupulum tuæ rationis.

PAPHNUTIUS.→

Cur me illuditis, qui plane sum nescius, non philosophus?

DISCIPULI.→

Et unde tibi hæc, quæ nos fatigando protulisti?

PAPHNUTIUS.→

Tenuem scientiæ guttulam, quam de plenis sciorum pateris[304] effluentem, non ad colligendum residens, sed casu præteriens, repertam elambi, vobiscum communicare studui.

DISCIPULI.→

Gratulamur tuæ benignitati, sed terremur sententia Apostoli dicentis: Nam stulta mundi elegit Deus, ut confunderet sophistica.

PAPHNUTIUS.→

Sive stultus sive sophista perversa operentur[305], confusionem a Deo merentur[306].

DISCIPULI.→

Ita.

PAPHNUTIUS.→

Nec scientia scibilis Deum offendit, sed injustitia scientis.

DISCIPULI.→

Verum.

PAPHNUTIUS.→

Et in cujus laudem dignius justiusque scientia artium retorquetur, quam in ejus, qui scibile fecit et scientiam dedit?

DISCIPULI.→

In nullius.

PAPHNUTIUS.→

Quanto enim mirabiliori lege Deum omnia in numero et mensura et pondere posuisse quis agnoscit, tanto in ejus amore ardescit.

DISCIPULI.→

Nec injuria.

PAPHNUTIUS.→

Sed quid moror in istis, quæ nobis minimum offerunt delectationis?

DISCIPULI.→

Enuclea nobis causam tui mœroris, ne diutius frangamur pondere curiositatis.

PAPHNUTIUS.→

Si quando experiemini, auditu non delectabimini.

DISCIPULI.→

Haud raro contristatur qui curiositatem sectatur; sed tamen hanc nequimus superare, quia familiaris est fragilitati nostræ.

PAPHNUTIUS.→

Quædam impudens femina moratur in hac patria.

DISCIPULI.→

Res civibus periculosa.

PAPHNUTIUS.→

Hæc miranda prænitet pulchritudine, et horrenda sordet turpitudine.

DISCIPULI.→

Miserabile! Quid vocatur?

PAPHNUTIUS.→

Thais.

DISCIPULI.→

Illa meretrix?

PAPHNUTIUS.→

Ipsa.

DISCIPULI.→

Ejus infamia nulli est incognita.

PAPHNUTIUS.→

Nec mirum, quia non dignatur cum paucis ad interitum tendere, sed prompta est omnes lenociniis suæ formæ illicere, secumque ad interitum trahere.

DISCIPULI.→

Lugubre.

PAPHNUTIUS.→

Nec solum nugaces vilitatem suæ familiaris rei dissipant illam colendo, sed etiam præpotentes viri pretiosæ varietatem supellectilis pessum dant, non absque sui damno hanc ditando.

DISCIPULI.→

Horrescimus auditu.

PAPHNUTIUS.→

Greges amatorum ad illam confluunt.

DISCIPULI.→

Se ipsos perdunt.

PAPHNUTIUS.→

Qui amentes, dum cæco corde quis illam adeat contendunt, convicia congerunt.

DISCIPULI.→

Unum vitium parat aliud.

PAPHNUTIUS.→

Deinde inito certamine, nunc ora naresque pugnis frangendo, nunc armis vicissim ejiciendo, decurrentis illuvie sanguinis madefaciunt limina lupanaris.

DISCIPULI.→

O nefas detestabile!

PAPHNUTIUS.→

Hæc injuria quam deflevi Factoris, hæc est causa mei doloris.

DISCIPULI.→

Merito super hoc contristaris, nec dubitamus, quin tecum contristentur cives patriæ cœlestis.

PAPHNUTIUS.→

Quid si illam adeam sub specie amatoris, si forte revocari possit ab intentione nugacitatis?

DISCIPULI.→

Qui tuæ cogitationi instillavit velle, ipse præstet efficaciam posse.

PAPHNUTIUS.→

Fulcite me interim precibus assiduis, ne superer insidiis vitiosi serpentis.

DISCIPULI.→

Qui regem prostravit tenebricolarum, largiatur tibi contra hostem triumphum.

SCENA SECUNDA.→

PAPHNUTIUS.→

Ecce juvenes in foro; illos primum adibo, et ubi hanc quam quæro inveniam rogabo.

JUVENES.→

En, ignotus quidam nos adit; experiemur quid velit.

PAPHNUTIUS.→

Heus, Juvenes, qui[307] estis?

JUVENES.→

Urbicolæ hujus civitatis.

PAPHNUTIUS.→

Avete.

JUVENES.→

Et tu salve, sive sis hujus patriæ indigena, sive advena.

PAPHNUTIUS.→

Advena nunc advenio.

JUVENES.→

Cur advenis? Quid quæris?

PAPHNUTIUS.→

Non est dicendum.

JUVENES.→

Quare?

PAPHNUTIUS.→

Quia mihi secretum.

JUVENES.→

Melius ut proferas, quia si non es nostras, difficile poteris aliquod[308] inter nos negotium absque consilio peragere incolarum.

PAPHNUTIUS.→

Quid si dixero, et dicendo aliquod mihi[309] impedimentum excitavero?

JUVENES.→

Non a nobis.

PAPHNUTIUS.→

Lætis promissionibus cedo, vestræque fidei confidens secretum enucleo.

JUVENES.→

Nihil nostra de parte infidelitatis, nihil tibi obviabit contrarietatis.

PAPHNUTIUS.→

Quorumdam relatu comperi mulierem secus vos commorari omnibus amabilem, omnibus affabilem.

JUVENES.→

Nosti ejus nomen?

PAPHNUTIUS.→

Novi.

JUVENES.→

Quid vocatur?

PAPHNUTIUS.→

Thais.

JUVENES.→

Ipsa nostratium est ignis.

PAPHNUTIUS.→

Ferunt illam mulierem pulcherrimam, omnium esse delicatissimam.

JUVENES.→

Qui retulere nihil fefellere.

PAPHNUTIUS.→

Ipsius causa difficilis prolixitatem viæ surripui; ipsam ut viderem adveni.

JUVENES.→

Nullum tibi obstat impedimentum eam videndi.

PAPHNUTIUS.→

Ubi moratur?

JUVENES.→

Ecce, mansio in proximo.

PAPHNUTIUS.→

Hæc quam indice proditis?

JUVENES.→

Ipsa.

PAPHNUTIUS.→

Illo pergam.

JUVENES.→

Si placet, tecum pergemus.

PAPHNUTIUS.→

Malo ire solus.

JUVENES.→

Ut libet.

SCENA TERTIA.→

PAPHNUTIUS.→

Tu istæc intro, Thais, quam quæro?

THAIS.→

Quis hic qui loquitur ignotus?

PAPHNUTIUS.→

Amator tuus.

THAIS.→

Quicumque me amore colit[310], æquam vicem amoris a me recipit.

PAPHNUTIUS.→

O Thais, Thais, quanta gravissimi itineris currebam spatia, quo mihi daretur copia tecum fandi, tuique faciem contemplandi.

THAIS.→

Nec aspectum subtraho, nec colloquium denego.

PAPHNUTIUS.→

Secretum nostræ confabulationis desiderat solitudinem loci secretioris.

THAIS.→

Ecce cubile bene stratum et delectabile ad inhabitandum.

PAPHNUTIUS.→

Estne hic aliud penitius, in quo possimus colloqui secretius?

THAIS.→

Est etenim aliud occultum tam secretum, ut ejus penetral nulli præter me, nisi Deo, est[311] cognitum.

PAPHNUTIUS.→

Cui Deo?

THAIS.→

Vero.

PAPHNUTIUS.→

Credis illum aliquid scire?

THAIS.→

Non nescio illum nihil latere.

PAPHNUTIUS.→

Utrumne reris illum facta pravorum neglegere, an sui æquitatem servare?

THAIS.→

Æstimo ipsius æquitatis lance singulorum merita pensari, et unicuique, prout gessit, sive supplicium, sive præmium servari.

PAPHNUTIUS.→

O Christe, quam miranda tuæ circa nos benignitatis patientia, qui te scientes vides peccare et tamen tardas perdere!

THAIS.→

Cur contremiscis mutato colore? Cur fluunt lacrimæ?

PAPHNUTIUS.→

Tui præsumptionem horresco, tui perditionem defleo, quia hæc nosti, et tantas animas perdidisti.

THAIS.→

Væ, væ mihi infelici!

PAPHNUTIUS.→

Tanto justius damnaberis, quanto præsumptuosius scienter offendisti majestatem Divinitatis.

THAIS.→

Heu, heu, quid agis? Quid infelici minitaris?

PAPHNUTIUS.→

Supplicium tibi imminet gehennæ, si permanebis in scelere.

THAIS.→

Severitas tuæ correptionis concussit penetral pavidi cordis.

PAPHNUTIUS.→

O utinam esses viscera tenus concussa timore, ne ultra præsumeres periculosæ delectationi assensum præbere.

THAIS.→

Et quis posthæc locus pestiferæ delectationi in meo corde potest relinqui, ubi solum intestini mœroris amaritudo consciique reatus nova dominatur formido?

PAPHNUTIUS.→

Hoc opto, quo resectis vitiorum spinis emergere possit flumen[312] compunctionis.

THAIS.→

O, si crederes, o, si sperares me sordidulam, millies millenis sordium oblitam offuscationibus, ullatenus posse expiari, seu ullo compunctionis modo veniam promereri!...

PAPHNUTIUS.→

Nullum enim grave peccatum, nullum tam immane est delictum, quod nequeat expiari pœnitentiæ lacrimis, si effectus sequetur operis.

THAIS.→

Ostende, quæso, mi pater, quo effectu operis promereri queam munus reconciliationis.

PAPHNUTIUS.→

Contemne sæculum, fuge lascivorum consortia amasionum.

THAIS.→

Et quid mihi tunc erit agendum?

PAPHNUTIUS.→

In secretum locum secedendum, in quo te ipsam discutiendo possis lamentari enormitatem tui delicti.

THAIS.→

Si hoc speras proficere, non addo momentum morulæ.

PAPHNUTIUS.→

Non dubito quin prosit.

THAIS.→

Da mihi aliquantuli spatium tempusculi, ut proferam mammonam, quam male collectam diu servavi.

PAPHNUTIUS.→

Ne solliciteris[313] pro ea. Non desunt, qui utentur inventa.

THAIS.→

Non ob id sollicitor, ut vel mihi servare, vel amicis vellem dare; sed nec egenis conor dispensare, quia non arbitror pretium piaculi[314] aptum esse ad opus beneficii.

PAPHNUTIUS.→

Recte arbitraris. Et quid de congestis actum ire meditaris?

THAIS.→

Igni tradere et in favillam redigere.

PAPHNUTIUS.→

Quamobrem?

THAIS.→

Ne retineantur in mundo, quæ male adquisivi non absque mundi Factoris injuria.

PAPHNUTIUS.→

O quam[315] mutata es ab illa, quæ prius eras, quando inlicito amore flagrabas, avaritiæ calore æstuabas.

THAIS.→

Fortasse mutabor in melius, si annuerit Deus.

PAPHNUTIUS.→

Non est difficile immutabili ejus substantiæ res ut libet mutare.

THAIS.→

Ibo, et quæ cogitavi opere complebo.

PAPHNUTIUS.→

Vade in pace, citiusque ad me revertere.