M. TERENTI VARRONIS

LIBRORVM GRAMMATICORVM
PRAETER LIBROS V-X DE LINGVA LATINA

RELLIQVIAE





In adferendis grammaticorum latinorum testimoniis Keili et Hertzi usurpaui notas.


Some details of the critical apparatus are given descriptively:
   {*above space: qui}
   {*between a and e: small r}
All other asterisks are as in the original text. Asterisks in fragment numbers were explained in the author’s preface.

De Lingua Latina
Lib. I: 1* 
Lib. II: 2*  3  4  5  6
Lib. IIII: 7
Lib. XI: 8  9  10  11  12  13  14  15  16  17  18  19  20  21  22  23  24  25
Lib. XII: 26  27
Lib. XIII: 28  29  30  31
Lib. XIIII-XVI: 32*
Lib. XVIII: 33
Lib. XXII: 34
Lib. XXIII: 35
Lib. XXIIII: 36  37  38  39  40
De Sermone Latino
Lib. I: 41*  42*  43  44  45  46  47  48
Lib. II: 49  50  51  52  53  54
Lib. III: 55  56  57  58  58A  58B  58C  58D  59  60  60A  60B  61  62  63
Lib. IIII: 64*  65*  66  67  68*  69  70*  71  72  73  74  75  76  77  78  79  80  81  82  83  84  85  86  87  88  89  90  91  92  93  94  95  96  97  98  99  100  101  102
De Antiquitate Litterarum
Lib. II: 103  104  105  106  107  108
De Similitudine Verborum
Lib. II: 109
De Vtilitate Sermonis
Lib. IIII: 110
Fragmenta Incertae Sedis
111  112

DE LINGVA LATINA LIBRI XXV

I

1*
rei om. BDP |
quidquid DP |
uel sentitur suprascr. uel B |
qualiter coni. Vsener pro quanta |
disputatione BD |
congestione asperetur] congestione nodetur et congestione asperetur B |
quot C quot suprascr. uel quod B quod corr. in quot P quod D |
rithmus BC |
tractatur P tractetur C |
negotia {*above a: o} P | Verbum est uniuscuiusque rei signum quod ab audiente possit intellegi a loquente prolatum. res est quicquid uel sentitur uel intellegitur uel latet. signum est quod et se ipsum sensui et praeter se aliquid animo ostendit. loqui est articulata uoce signum dare. articulatam autem dico quae comprehendi litteris potest. | omne uerbum sonat. cum enim est in scripto non uerbum sed uerbi signum est. | sed quod sonat nihil ad dialecticam. de sono enim uerbi agitur, cum quaeritur uel animaduertitur qualiter uocalium uel dispositione leniatur uel concursione dehiscat, item consonantium uel interpositione nodetur uel congestione asperetur et quot uel qualibus syllabis constet, ubi poeticus rhythmus accentusque a grammaticis solarum aurium tractantur negotia. et tamen cum de his disputatur praeter dialecticam non est.
enim inter lineas add. C |
optinent uerbạ {*above a: orum} C |
illa om. D |
nam...loquimur uncis inclusit Vsener |
loquimur corr. ex loqnimur B |
occurr̃ C |
quidquid DP |
aures BD aures{*above e: i} P |
et DCP ex sed in mg. i.e. et B |
aliquod BP | haec enim scientia disputandi est. sed cum uerba sint rerum, quando de ipsis obtinent, uerborum autem illa quibus de his disputatur (nam cum de uerbis loqui nisi uerbis nequeamus, et cum loquimur non nisi de aliquibus rebus loquimur), occurrit animo ita esse uerba signa rerum, ut res esse non desinant. cum ergo uerbum ore procedit, si propter se procedit id est ut de ipso uerbo aliquid quaeratur aut disputetur, res est utique disputationi quaestionique subiecta, sed ipsa res uerbum uocatur. quicquid autem ex uerbo non auris sed animus sentit et ipso animo tenetur inclusum dicibile uocatur. cum uero uerbum procedit non propter se sed propter aliud aliquid significandum dictio uocatur.
quod D |
quatuor P ·IIII· {*above last I: or} B |
distincte P |
significat et nomen est sed uerbi · · quod B |
significat suprascr. a manu rec.: continetur P |
uerbum est nec tamen uerbum sed P |
iam in {*above ‘in’: ..} illa B |
ipsud C |
quod fit] quod a manu rec. add. in P |
quidquid DP | res autem ipsa quae iam uerbum non est neque uerbi in mente conceptio, siue habeat uerbum quo significari possit siue non habeat, nihil aliud quam res uocatur proprio iam nomine, haec ergo quattuor distincta teneantur uerbum dicibile dictio res. quod dixi uerbum et uerbum est et uerbum significat. quod dixi dicibile uerbum est, nec tamen uerbum sed quod in uerbo intellegitur et animo continetur significat. quod dixi dictionem uerbum est, sed quod iam illa duo simul id est et ipsum uerbum et quod fit in animo per uerbum significat. quod dixi rem uerbum est, quod praeter illa tria quae dicta sunt quicquid restat significat.
141
TESTIMONIA
1 Augustin. de dial. V. ed. congr. S. Mauri uol. XVI p.39 sq. ed. Creceli p. 7: Verbum est ... litteris potest. 142 haec omnia quae definita sunt, utrum recte definita sint et utrum hactenus uerba definitionis aliis definitionibus persequenda fuerint, ille indicabit locus, quo definiendi disciplina tractatur. nunc quod instat accipe intentus. omne uerbum ... signum est. quippe inspectis a legente litteris occurrit animo quid uoce prorumpat. quid enim aliud litterae scriptae quam se ipsas oculis, praeter se uoces animo ostendunt? et paulo ante diximus signum esse quod se ipsum sensui et praeter se aliquid animo ostendit. quae legimus igitur non uerba sunt sed signa uerborum. sed ut, ipsa littera cum sit pars minima uocis articulatae, abutimur tamen hoc uocabulo, [et] ut appellemus litteram etiam cum scriptam uidemus, quamuis omnino tacita sit neque ulla pars uocis sed signum partis uocis appareat, ita etiam uerbum appellatur cum scriptum est, quamuis uerbi signum id est signum significantis uocis non uox (uox add. Vsener) eluceat. ergo ut coeperam dicere omne uerbum sonat. sed quod ... restat significat. sed exemplis haec inlustranda esse perspicio. fac igitur a quoquam grammatico puerum interrogatum hoc modo: arma quae pars orationis est? quod dictum est arma propter se dictum est id est uerbum propter ipsum uerbum. cetera uero, quod ait, quae pars orationis, non propter se, sed propter uerbum, quod arma dictum est, uel animo sensa uel uoce prolata sunt. sed cum animo sensa sunt, ante uocem dicibilia erunt, cum autem propter id quod dixi proruperunt in uocem, dictiones factae sunt. ipsum uero arma, quod hic uerbum est, cum a Vergilio 143 pronuntiatum est, dictio fuit: non enim propter se prolatum est, sed ut eo significarentur uel bella quae gessit Aeneas uel scutum et cetera, quae Vulcanus heroi fabricatus est. ipsa uero bella uel arma, quae gesta aut gestata (corr. Vsener pro ingesta ex D in quo igestata) sunt ab Aenea (ipsa inquam quae cum gererentur atque essent uidebantur quaeque si nunc adessent uel digito monstrare possemus aut tangere, quae etiamsi non cogitentur non eo tamen fit ut non fuerint) ipsa ergo per se nec uerba sunt nec dicibilia nec dictiones, sed res quae iam proprio nomine res uocantur. tractandum est igitur nobis in hac parte dialecticae de uerbis, de dicibilibus, de dictionibus, de rebus. in quibus omnibus cum partim uerba significentur partim non uerba, nihil est tamen, de quo non uerbis disputare necesse sit. itaque de his primo disputetur per quae de ceteris disputare conceditur.
inquid D |
nostra CP |
sed de trauerso {*above u: ns} D sed et de transverso C |
ubide {*above b: v} D |
odiosum quae D |
fit corr. Vsener pro sit |
quarto C quartum est defuit deleto est B |
putent C |
sillaba C |
enim BDP autem C |
bonbum D |
boesei B boese C boesae D boase uel boose P |
greci C |
ergo uerbum dictum est a uere boando a man. rec. add. in P |
quasi uere boando C | Verba ipsa quispiam ex eo putat dicta quod aurem quasi uerberent. immo inquit alius quod aerem. sed quid nostram? non magna lis est, nam uterque a uerberando huius uocabuli originem trahit. sed de transuerso tertius uide quam rixam inferat. quod enim uerum nos ait loqui oportet odiosumque fit natura ipsa iudicante mendacium, uerbum a uero cognominatum est. nec ingenium quartum defuit. nam sunt qui uerbum a uero quidem dictum putant, sed prima syllaba satis animaduersa secundam neglegi non oportere. uerbum enim cum dicimus, inquiunt, prima eius syllaba uerum significat secunda sonum. hoc enim uolunt esse ‘bum’. unde Ennius sonum pedum ‘bombum pedum’ dixit,et βοῆσαι graeci clamare. | ergo uerbum dictum est quasi a uerum boando hoc est uerum sonando.
Igitur uerbum quodlibet excepto sono (de quo bene disputare ad facultatem dialectici pertinet, non ad dialecticam disciplinam, ut defensiones Ciceronis sunt quidem rhetoricae facultatis sed non his docetur ipsa rhetorica) ergo omne uerbum praeter id quod sonat quattuor quaedam necessario uocat in quaestionem: originem suam uim declinationem ordinationem. de origine uerbi quaeritur, cum quaeritur unde ita dicatur, res mea sententia nimis curiosa et minus necessaria. neque hoc eo mihi placuit dicere, quod Ciceroni (d. nat. deor. III 24, 62) quoque idem uidetur. quis enim egeat auctoritate 144 in re tam perspicua. quod si omnino multum iuuaret explicare originem uerbi, ineptum esset aggredi quod persequi profecto infinitum est. quis enim reperire possit quicquid dictum fuerit unde ita dictum sit. huic accedit quod ut somniorum interpretatio ita uerborum origo pro cuiusque ingenio iudicatur. ecce enim uerba ipsa ... graeci clamare et Vergilius (geo. III 223) ‘reboant siluae’. 145ergo uerbum ... uerum sonando. quod si ita est, praescribit quidem hoc nomen, ne cum uerbum facimus mentiamur. sed uereor ne ipsi, qui dicunt ista, mentiantur. ergo ad te iam pertinet iudicare, utrum uerbum a uerberando an a uero solo an a uerum boando dictum putemus, an potius unde sit dictum non curemus, cum quid significet intellegamus. breuiter tamen hunc locum notatum (hoc est de origine uerborum) uolo paulisper accipias, ne ullam partem suscepti operis praetermisisse uideamur. stoici autumant (fr. 2*) ... cf. Augustin. de magistro V 12. I p. 679 ed. congr. S. M. Prise. VIII 1. I p. 369, 5: uerbum autem quamuis a uerberatu aeris dicatur, quod commune accidens est omnibus partibus orationis, tamen praecipue in hac dictione quasi proprium eius accipitur, qua frequentius utimur in omni oratione. cf. Cassiod. de orat. et de part. eius 2. II p. 570A Garet.
ADNOTATIO CRITICA
Augustini libelli de dialectica tres habui codices. Bernenses duos meum in usum contulit accuratissime H. Vsener meus: B = codex Bernensis 363, de quo Vsener haec scribit:
Bongarsi nomen primo secundo ultimo folio inscriptum est, qui unde codicem nactus sit non magis liquet quam unde sua hauserit F. Ritterus Hor. I praef. p. XXXII. codex est quadratus. schedis constat membranaceis CLXXXXVII. conpositus est uno quinione qui primo loco collocatus est et XXIIII quaternionibus; sed excisae sunt quaternionis XI duae schedae, quat. XXII una, quat. XXV duae. scriptus esse uidetur saeculo aeui n. VIII exeunte uel incunte VIIII litteris saxonicis. uersuum numerus in alia scheda alius, nam litterarum uersuumque species minime aequabilis. cum in Seruio paginae uersus continuos exhibeant, in Fortunatiano (cf. C. Halm praef. rhet. lat. min. p. VIII) eisque quae hunc secuntur bipertitae, in Horatio nonnumquam tripertitae uel adeo quadripertitae sunt.
folio 153u. leguntur: c̄ · chIRII {*starting above h: consulis} for|TuNaTIaNI · aRTIs Rhe|TORICe lib · III · expl. IN|cIpIT · auRElII · au|GUSTINI · de dialecTica C = cod. Bern. 548 saeculi decimi, litteris scriptus quae perquam similes longobardicis sunt, non raro euanidis; tituli INCIPIT TRACTATUS SCI AGI INDIALECTICA extremae litterae legi uix possunt, sed manifesta est subscriptio EXPLICIT FELICITE TRAC|TATus BEATI AuGuSTINI IN dIAlECTICA P = cod. Paris. lat. 7730 saeculi undecimi, quem Carolus Morel in usum meum contulit. D = cod. Darmstadiensis 166 cuius scripturas e W. Creceli editione opusculi Augustiniani Elberfeldae 1857 typis uolgata sumpsi. ‘in D liber tribuitur C. Chirio Fortunatiano et inscribitur de dialectica liber’: Crecelius.

LIBRI II-IIII AD SEPTIMIVM

III

2*
posit C |
dices P |
quod add. Wachsmuth |
origine BD |
interpraetaris BC interpretaris DP |
rursus om. C |
origo dum esse donec BD
origo querendum esse donec C
origo dicenda est donec P
lacunam expleuit Crecelius et Wachsmuth |
innitum C |
cathenarum D |
ista BC | Stoici autumant | nullum esse uerbum cuius non certa explicari origo possit. et quia hoc modo eos urguere facile fuit, si diceres hoc infinitum esse, quod quibus uerbis alicuius uerbi originem interpretareris, eorum rursus a te origo quaerenda esset: illi docent hoc tamdiu faciendum esse, donec perueniatur eo ut res cum sono uerbi aliqua similitudine concinat, ut cum dicimus aeris tinnitum, equorum hinnitum, ouium balatum, tubarum clangorem, stridorem catenarum. perspicis enim haec uerba ita sonare, ut ipsae res quae his uerbis significantur.
auditam DP |
sicis{*above ic: c} C |
peperit et ipsum P |
asperum est cum P |
crux B |
adficiunt D efficiunt{*above e: a} B efficiunt P |
sentiuntur corr. in sentiantur D sentiantur BP |
re ci. Otto Iahn |
leuiter P |
post uerba duae fere litterae erasae in B |
concordarent BCDP | sed quia sunt res quae non sonant, in his similitudinem tactus ualere, ut si leniter uel aspere sensum tangunt, lenitas uel asperitas litterarum ut tangit auditum, sic eis nomina pepererit, ut ipsum lene cum dicimus leniter sonat. quis item asperitatem non et ipso nomine asperam iudicet? lene est auribus cum dicimus uoluptas, asperum cum dicimus crux. ita res ipsae afficiunt ut uerba sentiuntur. mel, quam suauiter gustum res ipsa, tam leniter nomine tangit auditum; acre in utroque asperum est; lana et uepres ut audiuntur uerba sic illa tanguntur. haec quasi cunabula uerborum esse crediderunt, ubi sensus rerum cum sonorum sensu concordaret.
ipsam C |
similitu{*above u: dine} processisse C |
concordat CP concordaret B |
duritiae et inter B duritiae et inter sed pro et antea ae scriptum fuisse uidetur D duritie et inter C duritiae inter P |
crucis om. BCDP add. Louanienses |
appellata sint BCD |
uentum est ut P |
nomen non cod. Carthusianus Louaniensium tamen non BCDP |
sed om. P |
parum BCD |
quamdam BP |
dicatur CP |
nunc om. C |
piscibus simile CP |
dictam BD | hinc ad ipsarum inter se rerum similitudinem processisse licentiam nominandi, ut cum uerbi causa crux propterea dicta sit, quod ipsius uerbi asperitas cum doloris quem crux efficit asperitate concordet, crura tamen non propter asperitatem doloris, sed quod longitudine atque duritie inter membra cetera sint ligno crucis similiora, sic appellata sunt. inde ad abusionem uentum, ut usurpetur nomen non rei similis sed quasi uicinae. quid enim simile habet significatio parui et minuti, cum possit paruum esse, quod non modo nihil minutum sit sed aliquid etiam creuerit? dicimus tamen propter quandam uicinitatem minutum pro paruo. sed haec abusio in potestate loquentis est, habet enim paruum ut minutum non dicat. illud magis pertinet ad id quod nunc uolumus ostendere, quod cum piscina dicitur in balneis, in qua piscium nihil sit nihilque simile piscibus habeat, uidetur tamen a piscibus dicta propter aquam, ubi piscibus uita est. ita uocabulum non translatum similitudine, sed quadam uicinitate usurpatum est.
stultu C |
repugnare BDP reputare C |
accidi C |
hoc om. C |
quid distet BC quod istic P |
abripitur C |
de similitudine BCD dissimilitudine P |
dicitur C |
origo BCD ergo P |
eo ex correct. add. in C | quod si quis dicat homines piscibus similes natando fieri et inde piscinae nomen esse natum, stultum est repugnare, cum ab re neutrum abhorreat et utrumque lateat. illud tamen bene accidit, quod hoc uno exemplo diiudicare iam possumus, qui distet origo uerbi quae de uicinitate arripitur ab ea quae de similitudine ducitur. hinc facta progressio usque ad contrarium. nam lucus eo dictus putatur quod minime luceat, et bellum quod res bella non sit, et foederis nomen quod res foeda non sit; quod si a foeditate porci dictum est ut nonnulli uolunt, redit origo ad illam uicinitatem, cum id quod fit ab eo per quod fit nominatur.
feditate C |
porci {*starting above i: per} quem fedus C |
efficiatur CD |
per effectum P |
eius effectus P |
{*starting above space: uel o} putatio B putatio D |
quod continetur C quod continet P |
apellatam C |
quis .{*above .: h}orreum C |
mutata d littera P |
ordeo C |
au̇ {*above space: t} per B |
ut {*starting above u: cum} orreum C hordeum P |
ubi D |
uocamus DP uocant C dicimus B |
capillos BP |
pilos BP |
origo om. C |
stoyci C | nam ista omnino uicinitas late patet et per multas partes secatur: aut per efficientiam, ut hoc ipsum a foeditate porci per quem foedus efficitur, aut per effecta, ut puteus quod eius effectum potatio est creditur dictus, aut per id quo continetur, ut urbem ab orbe appellatam uolunt, quod auspicato locus aratro circumduci solet, | aut per id quod continet, ut si quis horreum mutata littera affirmet ab hordeo nominatum, aut per abusionem, ut cum horreum dicimus et ibi triticum conditur, uel a parte totum ut mucronis nomine, quae summa pars gladii est, gladium uocamus, uel a toto pars ut capillus quasi capitis pilus. | innumerabilia sunt uerba, quorum origo, de qua ratio reddi possit, aut non est ut ego arbitror, aut latet ut Stoici contendunt.
cunabula uerborum C |
sementum BDP sem̃ttuũ C |
quisque P |
quidquam P |
syblabas D |
·u· littera B quinta littera C |
obtinent C |
primae DP prime C primae syllabae B |
uafer suprascr. fer a man. rec. P |
grassum D |
eas BCD eam P |
honerent CP |
unde BD inde CP |
habiit D |
habiit non habiuit utroque loco deleto h C |
non quam P |
hunc corr. ex hoc C | Vide tamen paululum quomodo perueniri putant ad illa verborum cunabula uel stirpem potius atque adeo sementum, ultra quod quaeri originem uetant, nec si quisquam uelit potest quicquam inuenire. nemo abnuit syllabas, in quibus V littera locum obtinet consonantis, ut sunt in his uerbis primae: uafer uelum uinum uomis uulnus, crassum et quasi ualidum sonum edere. quod approbat etiam loquendi consuetudo, cum de quibusdam uerbis eas subtrahimus ne onerent aurem. nam unde est, quod amasti dicimus libentius quam amauisti et nosti quam nouisti, et abiit non abiuit et in hunc modum innumerabilia?
quasi corr. ex quae si C quaesi D |
ualidius BCDP |
uiolentia B |
possint B |
quo aliquid uinciatur om. B |
amminicula B |
innituntur corr. ex inmituntur C |
prendunt corr. ex prendent uel prendont C praendunt B |
Terentius] Eun. IIII 4, 21 |
iterantium corr. ex itinerantium C iterantium P |
est et trita P |
ui pedum corr. ex uis pedum C uis pedum B usu (suprascr. uel ui) pedum P |
faciemus {*above e: a} C |
dicta C | ergo cum dicimus uim, sonus uerbi ut dictum est quasi ualidus congruit rei quam significat. iam ex illa uicinitate per id quod efficiunt, hoc est quia uiolenta sunt, dicta uincula possunt uideri et uimen, quo aliquid uinciatur. inde uites, quod adminicula quibus innituntur nexibus prendunt. hinc iam propter similitudinem incuruum senem uietum Terentius appellauit. hinc terra, quae pedibus itinerantium flexuosa et trita est, uia dicitur. si autem uia, quod ui pedum trita est, magis creditur dicta, redit origo ad illam uicinitatem. sed faciamus a similitudine uitis uel uiminis, hoc est a flexu esse dictam.
quė. {*above .: rit}ergo B |
a me C me BDP |
uictum D |
uictos D |
etiam quod P |
canto C cantu BDP |
ambiuntur P |
dicatur i in rasura scripto C |
ita sit uitis nomen BDP istud uiti sit nomen corr. ex ista uitis sit nomen C |
quod CP quid BD |
dicemus corr. ex dicimus D |
a ui uis add. a man. rec. in P a uiuis. quare B a uiuis. quare corr. ex a uiuis. quere C |
reddetur ratio add. a man. rec. in P |
ultro C |
prosequi P | quaerit ergo a me quispiam: quare uia dicta est, respondeo: a flexu, quod flexum uelut incuruum uietum ueteres dixerunt, unde uietos etiam quae cantho ambiantur rotarum ligna uocant. persequitur quaerere unde uietum flexum dicatur, et hic respondeo a similitudine uitis. instat atque exigit, unde ita sit uitis nomen; dico: quod uinciat ea quae compraehenderit. scrutatur ipsum uincire unde dictum sit; dicemus a ui. Vis quare sic appellatur requiret; reddetur ratio quod robusto et quasi ualido sono uerbum rei quam significat congruit. ultra quod requirat nonhabet. quot modis autem origo uerborum corruptione uocum uarietur, ineptum est persequi.
2*. Augustin. de dial. VI p. 42 ed. congr. S. M. p. 9 ed. Crec. stoici autumant, quos scio (ci. Vsener ciẽ B cicero DCP) in hac re ut Cicero irridet nullum esse ... [Donat. III 6, 2 p. 1775: 146κατάχρησις est usurpatio nominis alieni, ut parricidam dicimus, qui occiderit fratrem et piscinam quae pisces non habet. haec enim nisi extrinsecus sumerent suum uocabulum non haberent. Char. p. 276, 13: antiphrasis est dictio ex contrario significans. haec ab ironia hoc differt, quod ironia adfectu mutat significationem, antiphrasis uero 147 diuersitatem rei nominat, ut bellum dicitur, quod minime sit bellum, et lucus, quod minime luceat. cf. Donat. III 6, 2 p. 1778. Mart. 148 Cap. IIII 360 p. 104 Gr. Isid. or. I 36, 24] ... circumduci solet, cuius rei et Vergilius (A. V 755) meminit ubi Aeneas urbem designat aratro, aut per id ... capitis pilus. quid ultra prouehar? quicquid aliud adnumerari potest, aut similitudine rerum et sonorum aut similitudine rerum ipsarum aut uicinitate aut contrario contineri uidebis originem uerbi. quam persequi non quidem ultra soni similitudinem possumus, sed hoc non semper utique possumus. innumerabilia 149 sunt enim uerba ... est persequi. nam et longum et minus quam illa quae dicta sunt necessarium.
3
Varro asinos rudere canes gannire pullos pipare dixit.
150
3. Non. p. 450 M: gannire cum sit proprie canum (Varro ... dixit et Lucretius lib. V (1070) alio pacto gannitu uocis adulant) etiam humanam uocem nonnulli gannitum uocauerunt. cf. Non. p. 156.
4
deus cod. Paris. 7929. in Regin. et Hamburg. Varronis desiderantur uerba. |
omnibus Paris. | Ita respondeant cur dicant deos cum omnes antiqui dixerint diuos.
4. Seru. ad Verg. A. XII 139: deus autem uel dea generale nomen est omnibus. nam graece δέος, qui latine timor (δέος est latine timor volg. deus graece dicitur (φόβος id est timor Daniel) uocatur. inde deus dictus est, quod omnis religio sit timoris. Varro ad Ciceronem tertio: ita respondeant ... diuos. cf. Seru. ad A. V 45. VIII 275.
5
Ciceronem fixum M | Fixum.
5. Diom. p. 377, 11: figor ambigue declinatur apud ueteres tempore perfecto. reperimus enim fictus et fixus. Scaurus de uita sua ‘sagittis’ inquit ‘confictus’, Varro ad Ciceronem tertio fixum.
6
nocẽ pantera {*above t: h} cod. Laurent. pl. 45, 14 Paris. | Sicut nocet panthera et lea.
6. Philargyr. in Verg. ecl. II 63: hoc nomen (leaena) licet ueteres latinum negent, auctoritate tamen ualet. dicebant enim leonem masculum et feminam, ut Plautus in Vidularia: nam audiui feminam ego leonem semel parire. Cicero de gloria libro II sic ait: statuerunt gloria leaenae. leam uero Varro ad Ciceronem dicit libro III (libro NII cod. Paris. 7960): sicut ... lea.

IIII

7
proluuiem et proluuidinem W |
lubentina WL | Prolubium et prolubidinem dici ab eo quod lubeat. unde etiam lucus Veneris Lubentinae dicatur.
7. Non. p. 64 Prolubium .... Varro de lingua latina libro IIII (lingua lib. IIII suprascr. latina W): prolubium ... dicatur. cf. Varro l. l. VI 47 p. 224.

LIBRI V-XXV AD CICERONEM

QVORVM V-X SERVATI SVNT IN CODICE FLORENTINO

XI

8
esse supra lineam cod. Sangermanens. 1180 saec. VIIII uel X | Varro ait genera tantum illa esse quae generant.
151
8. Pomp. comment. art. Don. 11, 1 p. 143 Lind.: Varro ait ... generant. illa proprie dicuntur genera. quod si sequemur auctoritatem ipsius, non erunt genera, nisi duo: masculinum et femininum. nulla enim genera creare possunt, nisi haec duo. Seru. exposit. super paries minores p. 491 Lind.: Varro dicit genera dicta a generando. quicquid enim gignit uel gignitur, hoc potest genus dici et genus facere. quod si uerum est. nulla potest res integrum genus habere nisi masculinum et femininum. Seru. in secundam Donati edit. comm. p. 1782 P.: genera dicta sunt ab eo quod generant atque ideo tantum duo sunt genera principalia: masculinum et femininum, hi enim sexus tantum generant. Prisc. V 1 p. 141, 4: genera nominum principalia sunt duo, quae sola nouit ratio naturae: masculinum et femininum. genera enim dicuntur a generando proprie quae generare possunt, quae sunt masculinum et femininum. Isid. orig. I 6, 33: genera dicta sunt quia generent, ut masculinum et femininum.
9
dicitur cod. Bern. 380 saec. VI uel VII | Dicit Varro nullam rem animalem neutro genere declinari.
9. Cledon. p. 1897 P.: Ostrea si primae declinationis fuerit sicut musa, feminino genere declinabitur, ut ad animans referamus; si ad testam, ostreum dicendum est neutro genere et ad secundam declinationem, ut sit huius ostrei, sicut ostri. quia dicit Varro ... declinari. cf. Seru. expos. Don. p. 492 Lind. Caper de uerb. dub. p. 2249  P.: ostrea et ostreas, quia nullum animal speciale neutrum est. Char. p. 57, 24: haec ostrea feminino genere singulari numero an hoc ostreum neutrali dicendum sit quaeritur. et dicenda haec ostrea feminine singulari numero, quia ita ab eruditis non uane adnotatum est, nullius animalis speciale nomen inueniri quod neutrale sit.