The Project Gutenberg eBook of Homeri Carmina et Cycli Epici Reliquiæ. Pars Prima: Ilias

This ebook is for the use of anyone anywhere in the United States and most other parts of the world at no cost and with almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included with this ebook or online at www.gutenberg.org. If you are not located in the United States, you will have to check the laws of the country where you are located before using this eBook.

Title: Homeri Carmina et Cycli Epici Reliquiæ. Pars Prima: Ilias

Author: Homer

Editor: Ambroise Firmin-Didot

Release date: August 1, 2016 [eBook #52692]
Most recently updated: October 23, 2024

Language: Latin

Credits: Produced by Carolus Raeticus

*** START OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK HOMERI CARMINA ET CYCLI EPICI RELIQUIÆ. PARS PRIMA: ILIAS ***

HOMERI CARMINA

ET CYCLI EPICI RELIQUIÆ.

PARS PRIMA:

HOMERI
ILIAS.

PARISIIS,

EDITORE AMBROS. FIRMIN DIDOT,

INSTITUTI REGII FRANCIÆ TYPOGRAPHO.
SUMPTIBUS ET TYPIS.

M DCCC XXXVIII.

Transcriber's Note:

For the creation of this e-book the following texts have been used:

"Homeri Carmina et Cycli Epici Reliquiae—Graece et Latine cum Indice Nominum et Rerum" (Parisiis, Editore Ambros. Firmin Didot, 1838) for the extract from the Præfatio and the Latin text of the Ilias.
"Le Journal des savants" (Juin 1838, Académie des inscriptions et belles-lettres (France), ed. Jean Cusson, Paris, p. 377-378) for some insight into the Latin version.
"The Iliad of Homer" (translated by Alexander Pope with notes by the Rev. Theodore Alois Buckley, M.A., F.S.A., Project Gutenberg text #6130) for the Argument prefixed to each Book.

All changes applied by the Transcriber to the Latin text are explained in the footnotes.

The Latin translation presented in this work was transcribed from a Greek/Latin edition. It deliberately tries to stay as close as possible to the Greek original, not only to make the Greek text more accessible, but also for other reasons which are best explained by a review in the French magazine "Le Journal des Savants":

"Les poëmes homériques remontant à une si haute antiquité, et ils ont été si différemment interprétés par les anciens Grecs eux-mêmes, que pour donner une idée de ce monument qui nous retrace une nature et des mœurs si opposées à celles de notre civilisation, il était indispensable de s'astreindre, dans la traduction latine, à la fidélité la plus rigoureuse, et à conserver les plus faibles nuances de construction, de peur de dire autre chose, ou du moins de parler autrement que ne le fait Homère, et de défigurer ansi la marche libre et naïve de son langage. On a donc eu raison de conserver l'ancienne manière de traduire Homère mot pour mot, et même d'étendre l'application de ce système jusqu'aux limites imposées par la langue latine. Avant les travaux de Wolf, de Heyne, de Passow, et surtout de Buttmann, le sens de bien des mots, de bien des phrases, n'avait point été constaté; c'est ce que la nouvelle traduction a dû faire en changeant alors en totalité l'ancienne version, et en offrant ainsi le résumé des travaux les plus récents. Bien des fautes de traduction qui s'étaient transmises en quelque sorte traditionellement, un grand nombre d'incorrections, de négligences, restaient dans l'ancienne version latine, œuvre primitive de Raphael Volaterranus et d'André Divus; elles ont disparu dans la nouvelle et sont remplacées par une explication claire et précise. Toutes les fois que pour faciliter l'intelligence de certains passages difficiles on a dû insérer dans la traduction des mots nécessaires qui ne se trouvaient pas dans l'original, on a pris soin de mettre ces mots en caractères italiques. Partout la diction homérique est conservée scrupuleusement, ainsi que la marche des périodes. C'est ce qui manquait principalement aux anciennes traductions; et cependant c'est de la liaison plus ou moins étroite des membres de chaque phrase que résulte l'appréciation de l'ancienneté relative des différentes parties des poésies homériques."

PRÆFATIO.

Inceptum nostrum, quo primi in Gallia Græcos scriptores in unius corporis æquabilitatem redigere aggressi sumus, commendatione et notis præfationum artibus egere non videtur; sed paucis dicendum est, unde ea quam elegimus edendi ratio pendeat. Dudum ægre tuleramus quod tot scriptorum editiones veteribus inquinatæ vitiis vulgo circumferrentur atque adeo sæpius repeterentur, dum exstarent eorumdem scriptorum emendatæ et a summis criticis antiquo nitori restitutæ: annon oportuit illorum ingeniorum, quæ optimi quique nostratium laudibus et imitatione celebrarunt, opera popularibus nostris exhiberi pura, emendata, quantum fieri potest libera a depravatione barbariæ quam transierant? Hoc igitur primum et præcipue curamus, ut non solum ex optimis quæ exstant editionibus scriptorum quisque exprimatur, sed harum etiam multas criticis celeberrimis tradidimus denuo examinandas et emendandas; præterea, ubicumque res videtur postulare, Regiæ Bibliothecæ manuscriptos imus consultum. Altera cura est, ut ad intelligentiam quoque scriptorum in Collectione nostra præstemus quod prosit unicuique: quum enim adnotatio vel præstantissima ex arbitrio denique pendeat commentatoris, cui plana nonnunquam videbuntur quæ aliis obscura, interpretationes latinas e regione græcorum ponere decrevimus, utpote quæ prorsus omnia reddant, non locos selectos illustrent. Has vero, antequam tradantur typothesis, doctissimi viri severo examini subjectas accurate corrigunt; nonnullorum scriptorum plane novæ parantur. Denique multum augeri putavimus editionum nostrarum utilitatem, si boni rerum nominumque indices adderentur; nam vel ii qui scriptorem aliquem sæpe legerunt, nonnunquam haud satis meminere quo in libro ejus quove versu vel capite narretur res qua opus habent. Ceterum e cura unicuique scriptori impensa referetur in præfationibus.

Homeri, ut nunc res sunt, Wolfiana dari debebat recensio, quam ex Gulielmi Dindorfii editione accurate expressimus. Interpretationes latinæ, bono ut nobis videtur consilio, in hoc antiquissimo poeta verbum verbo reddunt, nisi quod sæpe comtas posteriorum more periodos ingerunt, oppositionibus distinentes, causalibus particulis vincientes, quæ apud illum ingenue et libere procedunt. Præterea ipsis inhærent veteris textus græci vitia, et alia quædam ex vertentium incuria nata, plurima denique in iis vocabulis commissa, quæ recentiorum demum criticorum et interpretum sollertia explicuit. In postremis ita versati sumus, ut, quæ dubitatione carere et firmis niti testimoniis viderentur, ea haud cunctanter repræsentaremus; at ubi dubitationis aliquid superesset, sequeremur potius antiquorum interpretationem eam quæ sententiæ aptissima esset. Hoc autem præsertim enisi sumus ut quam proxime posset latina langua Græcorum vestigia legeremus, quo patris poetarum membra et motus omnes, quantum per latinam vestem licebat, conspiciendi præberentur; sed in tali incepto non potuit impediri, quin nonnulla quæ rarissime sibi indulserunt Latini, hæc translatio offerat frequentissime; nonnulla etiam quæ argenteam ætatem egrediuntur, recipi necesse erat: a barbaris tamen verbis et locutionibus sedulo cavimus. Ita, veteribus licet superstructa, hæc interpretatio pro nova esse possit.

[...]

Reliquum est, ut Tu, benevole Lector, operam huic volumini impensam æquo animo boni consulas. Vale nobisque fave.

Parisiis, idibus Octobribus MDCCCXXXVII.

Table of Contents.

Iliadis I.—Pestis. Ira.

ARGUMENT: THE CONTENTION OF ACHILLES AND AGAMEMNON.

In the war of Troy, the Greeks having sacked some of the neighbouring towns, and taken from thence two beautiful captives, Chryseis and Briseis, allotted the first to Agamemnon, and the last to Achilles. Chryses, the father of Chryseis, and priest of Apollo, comes to the Grecian camp to ransom her; with which the action of the poem opens, in the tenth year of the siege. The priest being refused, and insolently dismissed by Agamemnon, entreats for vengeance from his god; who inflicts a pestilence on the Greeks. Achilles calls a council, and encourages Chalcas to declare the cause of it; who attributes it to the refusal of Chryseis. The king, being obliged to send back his captive, enters into a furious contest with Achilles, which Nestor pacifies; however, as he had the absolute command of the army, he seizes on Briseis in revenge. Achilles in discontent withdraws himself and his forces from the rest of the Greeks; and complaining to Thetis, she supplicates Jupiter to render them sensible of the wrong done to her son, by giving victory to the Trojans. Jupiter, granting her suit, incenses Juno: between whom the debate runs high, till they are reconciled by the address of Vulcan.

The time of two-and-twenty days is taken up in this book: nine during the plague, one in the council and quarrel of the princes, and twelve for Jupiter's stay with the Æthiopians, at whose return Thetis prefers her petition. The scene lies in the Grecian camp, then changes to Chrysa, and lastly to Olympus.

TEXT:

Iram cane, dea (Musa), Pelidæ Achillis,

perniciosam, quæ plurimos Achivis dolores fecit,

multasque fortes animas Orco demisit

heroum, ipsos autem prædam-diripiendam fecit canibus

alitibusque omnibus (Jovis perficiebatur consilium),

ex quo primum dissederunt litigantes

Atridesque, rex virorum, et divinus Achilles.

Quisnam eos deorum contentione commisit ut-pugnarent?

Latonæ et Jovis filius. Hic enim regi iratus

morbum per exercitum excitavit noxium, peribant autem populi,

quoniam Chrysen contumelia-affecerat sacerdotem

Atrides. Hic enim venerat celeres ad naves Achivorum,

redemturusque filiam, et ferens infinitum pretium-liberationis,

infulas habens in manibus longe-jaculantis Apollinis,

aureo de sceptro suspensas; et supplex oravit omnes Achivos,

Atridas vero imprimis duos, duces populorum:

Atridæque et ceteri bene-ocreati Achivi,

vobis quidem dii dent cælestes domos habentes

exscindere Priami urbem, feliciterque domum reverti:

filiam autem mihi liberate dilectam, et hoc pretium accipite,

reveriti Jovis filium longe-jaculantem Apollinem.

Tunc ceteri quidem omnes comprobarunt Achivi,

ut-et-revereatur sacerdotem et splendidum accipiat pretium;

at non Atridæ Agamemnoni hoc placuit animo,

sed contumeliose dimisit, minacemque sermonem injunxit:

Ne te, senex, cavas ego apud naves offendam

vel nunc commorantem vel posthac eo reversum;

ne forte tibi tum non prosit sceptrum et infula dei.

Hanc autem ego non liberabo, antequam ipsam et senectus invadat

nostra in domo, in Argis, procul a-patria,

telam percurrentem et meum lectum accedentem:

verum abi, ne me irrites, salvus ut recedas.

Sic dixit; timuit autem senex, et paruit mandato.

Ibat vero tacitus juxta litus multum-strepentis maris;

et multa deinde seorsum iens precabatur senex

Apollinem regem, quem pulchricoma peperit Latona:

Audi me, splendidum-arcum-gerens, qui Chrysen tueris,

Cillamque sanctam, Tenedoque fortiter imperas,

Smintheu! si-quando tibi venustum templum exædificavi,

vel si quando tibi pingues coxas concremavi

taurorum et caprarum, hoc mihi perfice votum;

expient Danai meas lacrimas tuis sagittis!

Sic dixit orans; eum autem audivit Phœbus Apollo.

Descendit vero ex Olympi verticibus, iratus animo,

arcum humeris gestans et undique-tectam pharetram;

clangoremque-dederunt sagittæ in humeris irati,

ipso se-movente; hic autem ibat nocti similis.

Sedebat deinde seorsum a-navibus, et sagittam immisit:

terribilis autem clangor factus-est splendidi arcus.

Mulos quidem primum invasit et canes veloces:

sed postea ipsis (hominibus) sagittam mortiferam immittens,

feriebat: perpetuo autem rogi cadaverum ardebant frequentes.

Novem-dies quidem per exercitum ibant sagittæ dei:

decimo autem ad-concionem vocavit populum Achilles.

Huic enim id animo posuit dea candidis-ulnis Juno;

curam-gerebat enim Danaorum, quia morientes videbat.

Illi vero postquam convocati in-unumque-congregati erant,

inter-eos surgens locutus-est pedibus velox Achilles:

Atride, nunc nos iterum-erroribus-in-mari-actos puto

retro cessuros, si modo mortem effugerimus,

siquidem simul bellumque domat et pestis Achivos.

Verum age jam aliquem vatem consulamus, vel sacerdotem,

vel et conjectorem (etenim somnium quoque ex Jove est),

qui dicat ob-quid tantopere iratus-sit Phœbus Apollo;

sive is nos ob-vota non reddita incusat, sive ob-hecatomben;

si forte agnorum nidorem caprarumque lectarum

velit assecutus a-nobis pestem depellere.

Is igitur sic locutus resedit. His autem surrexit

Calchas Thestorides, augurum longe optimus,

qui noverat et præsentia et futura et præterita,

et navibus dux-fuerat Achivorum Ilium usque,

suam ob vaticinandi-artem, quam ei dederat Phœbus Apollo;

qui ipsis bene-cupiens concionatus-est et dixit:

O Achille, jubes me, Jovi care, eloqui

iram Apollinis longe-jaculantis regis.

Igitur ego dicam: tu autem paciscere et mihi jura

vere te mihi propensum verbis et manibus opem-laturum.

Profecto enim suspicor virum iratum-fore qui late omnium

Argivorum imperium-habet, et ei obediunt Achivi.

Potentior enim rex est, quando irascitur viro inferiori;

quamvis enim iram quidem vel eodem-die decoxerit,

tamen et postea retinet simultatem, donec perfecerit,

in pectoribus suis. Tu vero dic, an me sis-servaturus.

Hunc autem respondens allocutus-est pedibus velox Achilles:

confidens valde dic vaticinium quodcunque scis.

Non enim, per Apollinem Jovi carum, cui tu, Calcha,

vota-faciens Danais vaticinia aperis,

non-ullus me vivo et in terra vidente

tibi cavas ad naves violentas manus inferet

cunctorum Danaorum: ne-tum-quidem si Agamemnonem dixeris,

qui nunc longe potentissimum Achivorum se-profitetur esse.

Et tunc jam cepit-animum, et dixit vates eximius:

neque hic (Apollo) ob-vota incusat, neque ob-hecatomben:

sed causa sacerdotis, quem contumelia-affecit Agamemno,

neque liberavit filiam, et non accepit pretium liberationis.

Idcirco dolores dedit longe-jaculans Apollo, et adhuc dabit:

neque hic prius a-peste inferenda graves Parcas abstinebit,

quam ille patri caro reddat mobilibus-oculis-præditam puellam

inemtam, sine-pretio, ducaturque sacra hecatomba

100

in Chrysam: tunc ipsum ita si-placarimus, confidere-possimus.

Is igitur sic locutus consedit. His autem surrexit

heros Atrides late-dominans Agamemno,

dolore-affectus: ira autem valde præcordia undique-nigra

plena-erant, oculique ipsi igni lucenti similes-erant.

105

Calchantem primum mala meditans allocutus-est:

Vates malorum, non unquam mihi gratum dixisti.

Semper tibi mala sunt jucunda animo ad-vaticinandum:

bonum autem non ullum dixisti verbum neque perfecisti:

et nunc inter Danaos vaticinans concionaris,

110

quasi vero hujus rei causa ipsis longe-jaculans Apollo dolores struat,

quoniam ego puellæ Chryseidis splendidum pretium

non volui accipere; quandoquidem longe malo illam

domi habere. Etenim Clytæmnestræ prætuli,

ingenuæ (legitimæ) uxori; quoniam non ipsâ est inferior,

115

nec corpore, nec statura, nec mente, neque operibus.

Verum etiam sic volo reddere, si hoc est melius:

malo ego populum salvum esse quam perire.

Sed mihi præmium statim præparate, ut ne solus

Argivorum sine-præmio sim: quippe id minime decet.

120

Videtis enim hoc omnes, quod mihi præmium abit alio.

Huic autem respondit deinde pedibus-celer divinus Achilles:

Atride gloriosissime, avarissime omnium,

quonam-modo tibi dabunt præmium magnanimi Achivi?

nondum etiam ullibi scimus communia bona reposita multa:

125

sed quæ quidem ex urbibus deprædati sumus, ea divisa-sunt;

viros autem non decet iterum-collecta hæc congregare.

Sed tu quidem nunc hanc deo permitte: atque nos Achivi

tripliciter quadrupliciterque reddemus, si quando Jupiter

dederit nobis urbem Trojam bene-mœnitam destruere.

130

Hunc autem respondens allocutus-est rex Agamemno:

ne sic, fortis licet sis, deo-similis Achille,

falle mente: quoniam non antevertes me neque mihi persuadebis.

An vis, ut ipse habeas præmium, verum me sic

sedere indigentem, jubesque me hancce reddere?

135

atqui si dabunt præmium magnanimi Achivi,

satisfacientes animo meo, ut æquale-pretio sit, bene est;

sin autem non dederint, ego tamen ipse auferam

vel tuum vel Ajacis, veniens, præmium, vel Ulyssis

ducam ablatum; is autem indignabitur, ad-quem venero.

140

Verum enim-vero hæc deliberabimus etiam post.

Nunc vergo age navem nigram deducamus in mare divinum,

intusque remiges pro-re congregemus, et hecatomben

imponamus, ipsamque Chryseidem pulcris-genis

conscendere-faciamus: unus autem aliquis dux vir consiliator esto,

145

vel Ajax, vel Idomeneus, vel divinus Ulysses,

vel tu, Pelide, omnium stupendissime virorum,

ut nobis sagittantem Apollinem places sacris factis.

Hunc autem torve intuitus allocutus-est pedibus-velox Achilles:

heu! impudentia indute, lucri-studiose,

150

quomodo aliquis tibi promtus dictis obsequatur Achivorum,

vel hanc viam ut-ineat, vel cum-viris fortiter pugnet?

non enim ego Trojanorum gratia veni hastatorum

huc pugnaturus, quum nullius in-me noxii sint.

Non enim unquam meas boves abegerunt, neque equos,

155

neque unquam in Phtia glebosa, virorum-alumna,

segetem populati-sunt: quoniam valde multi interjacent

montesque umbrosi, mareque resonans:

sed te, o valde impudens, una secuti-sumus, ut tu gauderes,

ultionem expetentes Menelao tibique, o-canina-fronte,

160

a Trojanis, quæ beneficia neque moraris neque curas:

quin etiam mihi præmium ipse te-ablaturum minaris,

super quo multum laboravi, dederuntque [TR1] mihi Achivorum.

Non equidem tibi unquam æquale habeo præmium, quando Achivi

Trojanorum exciderint bene-habitatam urbem:

165

verum majorem quidem partem impetuosi belli

manus meæ persequuntur; at si quando divisio venerit,

tibi præmium multo majus, ego vero modicumque gratumque

abibo habens ad naves, postquam defessus-ero pugnando.

Nunc autem redibo in-Phthiam, quoniam multo melius est

170

domum ire cum navibus recurvis; neque te puto

hîc, inhonoratus quum-sim, opes et divitias collecturum.

Huic autem respondit inde rex virorum Agamemno:

fuge sane, si tibi animus incitatur; neque te equidem

rogo causa mea manere: apud me sunt et alii,

175

qui me honorabunt, præcipue vero providus Jupiter.

Invisissimus vero mihi es Jovis-alumnorum regum:

semper enim tibi contentioque grata bellaque pugnæque.

Si valde fortis es, deus (opinor) tibi hoc dedit.

Domum reversus cum navibusque tuis et tuis sociis,

180

Myrmidonibus impera, te vero ego non moror,

neque curo succensentem: minabor autem tibi sic:

quoniam a-me aufert Chryseidem Phœbus Apollo,

hanc quidem ego cum navique mea et meis sociis

mittam, ego autem abducam Briseidem pulcris-genis,

185

ipse profectus ad-tentorium, tuum præmium: ut bene intelligas

quanto potentior sim te, timeat vero et alius

æqualem se mihi dicere et comparari coram.

Sic dixit: Pelidæ autem dolor ortus-est, et ipsi cor in

pectoribus masculis bifariam deliberavit,

190

utrum ipsemet, ense acuto stricto a femore,

hos quidem dimoveret, at Atriden interficeret:

an iram sedaret cohiberetque furorem.

Dum ille hæc agitabat in mente et in animo,

trahebatque e vagina magnum ensem, venit Pallas

195

cœlitus: demiserat enim dea candidis-ulnis Juno,

ambos simul ex-animo amansque curansque.

Stetit autem a-tergo, flavaque coma prehendit Peliden,

soli apparens; aliorum vero nemo videbat.

Expavit autem Achilles et retro conversus-est; statim agnovit

200

Palladem Minervam; terribiles autem ei oculi (deæ) visi-sunt.

Et ipsam compellans verba alata locutus-est:

Cur autem, ægidem-tenentis Jovis filia, huc venisti?

an ut injuriam videas Agamemnonis Atridæ?

sed tibi edico, quod et perfectum-iri puto:

205

sua superbia brevi tandem animum perdet.

Hunc autem rursus allocuta-est dea cæsiis-oculis Minerva:

veni ego sedatura tuam iram, si forte parueris,

cœlitus; demisit autem me dea candidis-ulnis Juno,

ambos simul ex-animo amansque curansque.

210

Sed age, cessa a-contentione, neque ensem educ manu:

verum verbis quidem conviciator, utcumque fuerit.

Sic enim edico, quod et perfectum erit:

aliquando tibi ter totidem aderunt splendida dona

injuriæ causa hujus: tu autem cohibe-te, obtemperaque nobis.

215

Hanc autem respondens allocutus-est pedibus velox Achilles:

oportet quidem vestrum, dea, verbum observare,

quantumvis sim animo iratus: sic enim melius.

Quisquis diis obtemperaverit, valde exaudiunt et ipsum.

Dixit, et argenteo manubrio admovit manum gravem,

220

retroque in vaginam condidit magnum ensem nec fuit-inobediens

sermoni Minervæ; hæc autem ad-Olympum abiit,

in domos ægidem-tenentis Jovis ad deos alios.

Pelides autem iterum asperis verbis

Atriden allocutus-est, et nondum cessabat ab-ira:

225

Vinolente, canis oculos habens, cor vero cervi;

neque unquam in bellum una-cum populo armari,

neque ad-insidias ire cum primoribus Achivorum

ausus-es animo: hoc vero tibi mors videtur esse.

Certe multo melius est per exercitum latum Achivorum

230

dona auferre ejus, quicunque tibi contradixerit.

Populi-vorator rex, quoniam hominibus-nihili imperas:

aliter enim, Atrida, nunc postremo contumeliam-fecisses.

Verum tibi edico et super hoc magnum juramentum jurabo:

næ per hoc sceptrum, quod quidem nunquam folia et ramos

235

producet, postquam semel truncum in montibus reliquit,

neque repullulabit: circum enim ei ferrum delibravit

foliaque et corticem; nunc autem ipsum filii Achivorum

in manibus portant judices, qui leges

per Jovem tuentur; hoc autem tibi magnum erit juramentum:

240

certe aliquando Achillis desiderium incedet filios Achivorum

universos: his autem non poteris, dolens licet,

prodesse, quando multi ab Hectore viros-cædente

morientes cadent: tu autem intus animum lacerabis,

iratus, quod fortissimum Achivorum non honoraris.

245

Six dixit Pelides; sceptrumque projecit in-terram,

aureis clavis transfixum, consedit autem ipse;

Atrides vero ex-altera-parte irascebatur. His autem Nestor

suaviloquus surrexit, argutus Pyliorum orator,

cujus quidem a lingua melle dulcior fluebat sermo

250

(cui jam duæ ætates articulate-loquentium hominum

abierant, qui cum-ipso antea simul nutriti-sunt et nati

in Pylo divina, inter tertios autem tum regnabat);

hic illis bene-cupiens concionatus-est et dixit:

O dii, profecto magnus luctus Achivam terram invadit!

255

Profecto lætabitur Priamus, Priamique filii,

ceterique Trojani valde gaudebunt animo,

si de-vobis hæc omnia audiverint decertantibus,

qui quidem consilio Danais antecellitis, et pugnando.

Sed persuademini: ambo vero juniores estis me.

260

Jam enim aliquando ego et cum-fortioribus, quam vobis,

viris versatus-sum, et nunquam me hice parvi-penderunt.

Non enim unquam tales vidi viros, neque videbo,

qualem Pirithoumque, Dryantemque, pastorem hominum,

Cæneumque, Exadiumque et similem-deo Polyphemum.

265

[Theseumque Ægiden, similem immortalibus.]

Fortissimi certe illi terrestrium nutriti-sunt virorum:

fortissimi quidem erant, et cum-fortissimis pugnabant,

Centauris monticolis, et terribiliter eos interfecerunt.

Et quidem cum-illis ego versabar, e Pylo profectus,

270

procul e longinqua terra: evocarant enim me ipsi;

et pugnabam pro me ipso (meis viribus) ego; cum-illis autem nemo

eorum, qui nunc homines sunt terrestres, pugnaret.

Et mea quidem consilia auscultabant obtemperabantque dicto.

Verum obedite et vos, quandoquidem obedire melius.

275

Neque tu ab-isto, præstans licet sis, auferas puellam,

verum sine, ut ei primum dederunt præmium filii Achivorum:

neque tu, Pelide, velis contendere regi

contra: quia neutiquam æqualem tecum sortitus-est honorem

sceptriger rex, cui Jupiter gloriam dedit.

280

Si autem tu fortis es, deaque te generavit mater,

at hic potentior est, quia pluribus imperat.

Atride, tu autem depone tuam iram: verum ego

precor, in-Achillem remittas iram, qui magnum omnibus

propugnaculum Achivis est belli mali.

285

Hunc autem respondens allocutus-est rex Agamemno:

sane hæc omnia, senex, convenienter dixisti.

Verum hic vir vult supra omnes esse alios;

in-omnes dominari vult, omnibusque imperare,

et omnibus præcipere, quæ alicui (mihi) non persuasurum eum puto.

290

Si autem ipsum bellatorem fecerunt dii semper existentes,

num propterea ipsi permittunt contumelias loqui?

Huic autem interpellando respondit divinus Achilles:

profecto enim timidusque et nullius-pretii vocarer,

si tibi in-omni re cessero, quamcunque dixeris:

295

aliis sane hæc impera, ne enim mihi

præcipias: non enim ego amplius me tibi obtemperaturum puto.

Aliud autem tibi dicam, tu vero in præcordiis conde tuis:

manibus quidem neutiquam ego pugnabo puellæ causa,

neque tecum neque cum-quovis alio, quum a-me aufertis quod-dedistis:

300

aliarum autem rerum quæ mihi sunt velocem apud navem nigram,

harum non ullam auferes abripiens, invito me.

Sin autem, age vero, fac-periculum, ut cognoscant et isti:

statim tibi (tuus) sanguis niger fluet circa lanceam.

Sic hi contrariis quum-contendissent verbis

305

surrexerunt, solveruntque concionem apud naves Achivorum.

Pelides quidem ad tentoria et naves æquales

abiit cumque Menœtiade (Patrocolo) et suis sociis:

Atrides autem navem velocem in-mare deduxit,

in-eamque remiges elegit viginti, et hecatomben im-

310

posuit deo; in ea vero Chryseidem pulcras-genas-habentem

collocavit ducens; dux autem inscendit ingeniosus Ulysses.

Hi quidem deinde, cum-conscendissent, innavigabant humidis viis:

populos autem Atrides lustrari jussit.

Hi vero se-lustrabant et in mare sordes projiciebant;

315

sacrificabantque Apollini perfectas hecatombas

taurorum et caprarum juxta litus maris infructuosi:

nidor autem ad-cœlum ibat circumfusus fumo.

Sic hi quidem hæc operabantur per exercitum: nec Agamemno

cessabat ab-ira, quam primum minatus-fuerat Achilli.

320

Sed is Talthybiumque et Eurybaten affatus-est,

qui ipsi erant præcones et seduli ministri:

Abite ad-tentorium Pelidæ Achillis;

manu prehensam adducite Briseidem pulcris-genis:

sin autem non dederit, ego tamen ipse auferam,

325

veniens cum pluribus: quod illi et acerbius erit.

Sic locutus eos misit, asperumque sermonem injunxit.

Hi autem inviti iverunt juxta litus maris infructuosi,

Myrmidonum vero ad tentoriaque et naves pervenerunt.

Illum autem invenerunt apudque tentorium et navem nigram

330

sedentem: neque hosce intuitus lætatus-est Achilles.

Hi quidem perterriti et reverentes regem

stabant, neque ipsum alloquebantur neque interrogabant.

Sed is cognovit suo in animo, dixitque:

Salvete, præcones, Jovis nuntii atque etiam hominum!

335

propius accedite: nihil mihi vos culpandi, sed Agamemno,

qui vos misit Briseidis causa puellæ.

Verum age, generose Patrocle, educ puellam,

et ipsis trade abducendam: ipsi autem testes sunto

coram diis beatis coramque mortalibus hominibus,

340

et coram hoc rege immiti, si-unquam posthac

opus me fuerit ad-indignam pestem arcendam

a-ceteris: certe enim ille perniciosis animis furit,

neque ullo-modo scit cogitare et ante et retro (futura et præterita),

ut ipsi apud naves salvi pugnent Achivi.

345

Sic dixit: Patroclus autem caro paruit sodali.

Eduxitque tentorio Briseidem pulcris-genis,

et tradidit abducendam; illi autem redibant ad naves Achivorum;

atque invita una cum-iis [TR2] mulier ibat. Sed Achilles

lacrimans a-sociis exinde sedit seorsum secedens,

350

litus ad maris cani, spectans in nigrum pontum;

multa autem matri dilectæ supplicavit manus porrigens:

Mater, quandoquidem me peperisti brevis-ævi futurum,

honorem saltem mihi debebat Olympius tribuere,

Jupiter altitonans; nunc autem me ne tantillum-quidem honoravit:

355

certe enim me Atrides late-dominans Agamemno

contumelia-affecit: ablatum enim habet præmium, ipse auferens.

Sic dixit lacrimas-fundens: hunc autem audivit veneranda mater,

sedens in fundo maris apud patrem senem.

Cito autem emersit e-cano mari, velut nebula;

360

et ante ipsum consedit lacrimas-fundentem,

manuque ipsum demulsit et verbum dixit et elocuta est:

Fili, quid fles? quis vero tibi mentem invasit mœror?

eloquere, ne celes animo, ut sciamus ambo.

Hanc autem graviter-suspirans allocutus-est pedibus velox Achilles:

365

nosti: cur tibi hæc scienti omnia dicam?

ivimus in Theben sacram, urbem Eetionis,

hancque diripuimus et adduximus huc omnia:

et hæc quidem bene diviserunt inter se filii Achivorum,

elegerunt autem Atridæ Chryseidem pulcris-genis.

370

Chryses vero postea, sacerdos longe-jaculantis Apollinis,

venit veloces ad naves Achivorum ære-loricatorum,

redemturusque filiam, ferens infinitum pretium-liberationis,

infulas habens in manibus longe-jaculantis Apollinis

aureo de sceptro suspensas, et supplex oravit omnes Achivos,

375

Atridas vero imprimis duos, duces populorum.

Tunc ceteri quidem omnes comprobarunt Achivi,

reverendumque-esse sacerdotem et splendidum accipiendum pretium:

at non Atridæ Agamemnoni placuit animo;

sed contumeliose eum dimisit, minacemque sermonem injunxit.

380

Iratus vero senex retro abiit; hunc autem Apollo

precantem exaudivit, quoniam valde illi carus erat.

Misit in Argivos malam sagittam; populi autem

moriebantur alii-super-alios; ibantque spicula dei

quoquoversus per exercitum latum Achivorum. Nobis autem vates

385

bene sciens in-concione-narrabat vaticinia Apollinis.

Statim ego primus hortabar deum placare;

Atriden vero deinde ira cepit: subitoque exsurgens

minax-dixit verbum, quod utique effectum est.

Illam enim cum navi veloci mobilibus-oculis Achivi

390

ad Chrysen deducunt, feruntque donaria deo;

hanc vero nuper a-tentorio iverunt præcones abducentes,

puellam Brisei, quam mihi dederant filii Achivorum.

Sed tu, si quidem potes, auxiliare filio optimo:

profecta in-Olympum, Jovem precare, si unquam aliquid

395

vel verbo juvisti cor Jovis, vel etiam facto.

Sæpe enim te patris in ædibus audivi

prædicantem, quum aiebas ab-atras-nubes-cogente Saturnio

solam te inter immortales indignam perniciem avertisse,

quando ipsum colligare Olympii volebant alii,

400

Junoque, et Neptunus, et Pallas Minerva.

Sed tu eum, quum-venisses, dea, liberasti a-vinculis,

statim Centimanum vocans in vastum Olympum,

quem Briareum vocant dii, homines autem omnes

Ægæonem (is enim viribus suo patre præstantior):

405

qui apud Saturnium consedit, gloria superbiens:

hunc igitur exhorruerunt beati dii, neque Jovem ligaverunt.

Horum nunc illi memoriam-revocans asside et prende genua,

si quo modo velit Trojanis auxiliari,

hos autem ad puppesque et circa mare conglobare, Achivos,

410

dum-cædantur, ut omnes fruantur rege suo,

sentiatque etiam Atrides late-dominans Agamemno

suam culpam, quod fortissimum Achivorum nihil honorarit.

Huic autem respondit deinde Thetis lacrimas defundens:

heu! fili mi, cur igitur te enutrivi, malo-fato partum!

415

O utinam apud naves sine-lacrimis et illæsus

sederes; quoniam tibi fatum impendet brevi, nec perlonge abest:

nunc autem simul et cito-moriturus et ærumnosus supra omnes

factus-es: quoniam te malo fato peperi in ædibus.

Hoc tamen dictura verbum Jovi gaudenti-fulmine

420

ibo ipsa in Olympum valde-nivosum, si forte obtemperet.

Sed tu quidem nunc, navibus assidens velocibus,

succense Achivis, bello autem abstine omnino.

Jupiter enim ad Oceanum ad probos Æthiopes

hesternus abiit ad convivium; diique simul omnes secuti-sunt:

425

duodecima autem die rursus veniet in-Olympum.

Et tum deinde vadam Jovis ad ære-fundatam domum,

et ipsius genibus-advolvar, et eum permotum-iri puto.

Sic igitur locuta abiit; illum autem reliquit ibi

iratum in animo, de-bene-cincta muliere,

430

quam vi ab-invito abstulerant.—Sed Ulysses

in Chrysen pervenit, ducens sacram hecatomben.

Hi autem quando portum valde-profundum intraverant,

vela quidem legerunt, posueruntque in navi nigra;

malum autem receptaculo-suo admorunt, rudentibus demissum,

435

alacriter; ipsamque (navem) in stationem protraxerunt remis.

Saxa (pro ancoris) inde ejecerunt, ac retinacula alligarunt,

et ipsi quoque exierunt in litus maris:

atque hecatomben exposuerunt longe-jaculanti Apollini;

Chryseis autem navi exivit pontum-transeunte.

440

Hanc quidem postea ad aram ducens ingeniosus Ulysses,

patri caro in manibus posuit, et ipsum allocutus-est:

O Chryse, misit me rex virorum Agamemno,

filiamque tibi ut-ducerem, Phœboque sacram hecatomben

sacrificarem pro Danais, ut placemus deum,

445

qui modo Argivis deplorabiles ærumnas immisit.

Sic locutus, in manibus posuit, ille autem accepit gaudens

filiam caram: hi vero confestim deo splendidam hecatomben

ordine statuerunt rite-ædificatum circa altare;

manusque-lavarunt deinde, et molas sustulerunt.

450

His autem Chryses alta-voce precabatur, manibus sublatis:

Audi me, argenteum-arcum-habens, qui Chrysen tueris,

Cillamque divinam, Tenedoque potenter imperas!

Jam aliquando me antea exaudisti precantem;

honorasti quidem me, valde vero afflixisti populum Achivorum:

455

atque etiam nunc mihi hoc perfice votum:

jam nunc a-Danais iniquam pestem amove.

Sic dixit orans; hunc vero exaudivit Phœbus Apollo.

Ac postquam precati-sunt et molas projecerunt, hostiarum

cervices retro-egerunt primum, et jugularunt et excoriarunt,

460

femoraque exsecuerunt, adipeque cooperuerunt,

eam duplicantes, super ipsis autem frusta-cruda-posuerunt.

Adolebatque super lignis-fissis senex, insuper nigrum vinum

libabat: juvenes vero prope illum tenebant verua-quinque-cuspidum manibus.

Tum ubi femora exusta-erant, et viscera gustarant,

465

minutatim-secuerunt ceterea et verubus transfixerunt,

assaruntque scite, extraxeruntque igni omnia.

Atque ubi cessarant ab-opere, appararantque convivium,

convivati-sunt; neque quicquam indiguit cibo æquo.

Porro ubi potus et cibi desiderium exuerant,

470

pueri quidem crateras coronabant vino,

distribueruntque omnibus, auspicati poculis.

Illi vero per-totum-diem cantu deum placabant,

pulcrum canentes pæana, juvenes Achivorum,

celebrantes sagittantem Apollinem: ille autem animo delectabatur audiens.

475

Quando vero sol occidit et tenebræ supervenere,

tunc dormiverunt juxta retinacula navis.

Quando autem mane-genita apparuit roseis-digitis Aurora,

tunc deinde revehebantur ad exercitum latum Achivorum;

hisque secundum ventum misit sagittans Apollo.

480

Illi vero malum erexerunt, velaque alba panderunt:

ventus autem flatu-implevit medium velum, fluctusque

carinam purpureus valde circumsonabat, navi eunte:

hæc vero currebat per fluctum conficiens iter.

Ac postquam venerant ad exercitum latum Achivorum,

485

navem quidem hi nigram in continentem subduxerunt

alte super arenas, phalangasque longas subtenderunt:

ipsi autem sparsi-sunt per tentoriaque navesque.

Verum iram fovit, navibus adsidens velocibus,

generosus Pelei filius, pedibus velox Achilles;

490

neque unquam in concionem prodiit clarantem-viros,

neque unquam in bellum: sed macerabat carum (suum) cor,

illic manens, desiderabat autem clamoremque pugnamque.

At quando jam ex illo duodecima erat aurora,

tunc vero ad Olympum ibant dii semper existentes

495

omnes simul, Jupiterque præibat. Thetis autem non est-oblita mandatorum

filii sui, sed hæc emersit ex-unda maris,

matutinaque conscendit magnum cœlum Olympumque;

invenit autem late-sonantem Saturnium seorsum sedentem ab-aliis

in-summo vertice multa-cacumina-habentis Olympi.

500

Atque ante ipsum consedit et prehendit genua

sinistrâ; dextrâ autem inferius mentum attingens

supplicans allocuta-est Jovem Saturnium regem:

Jupiter pater, si-unquam revera te inter immortales juvi

vel dicto vel re, hoc mihi perfice votum:

505

honora mihi filium, qui brevissimæ vitæ præ-ceteris

extitit; sed ipsum nunc rex virorum Agamemno

contumelia-affecit: ablatum enim habet præmium, ipse abripiens.

At tu ipsum ulciscere, Olympie sapientissime Jupiter;

tamdiu autem in Trojanis pone victoriam, donec Achivi

510

filium meum honorarint, auxerintque eum honore.

Sic dixit; hanc autem nihil allocutus-est nubes-cogens Jupiter,

sed tacitus diu sedit; Thetis vero, ita-ut prenderat genua,

sic tenebat inhærens, et rogabat secundo iterum:

Vere jam mihi promitte et annue,

515

vel abnue; quoniam non tibi inest timor: ut bene sciam,

quantum ego inter omnes inhonoratissima dea sim.

Hanc autem graviter suspirans allocutus-est nubes-cogens Jupiter:

sane perniciosum facinus, quum me increpare impellis

Junonem, quando me irritaverit contumeliosis verbis.

520

Illa autem et sic mecum semper inter immortales deos

rixatur, atque me dicit in-pugna Trojanis auxiliari.

Sed tu quidem nunc retro abscede, ne te videat

Juno: mihi autem hæc erunt-curæ, ut perficiam.

Verum age jam tibi capite annuam, ut fidem-habeas:

525

hoc enim ex me inter immortales maximum

signum; non enim meum est revocabile, neque fallax,

neque infectum, quodcunque capite annuero.

Dixit, et nigris superciliis annuit Saturnius:

ambrosiæ autem comæ concussæ-sunt regis

530

capite ab immortali; magnumque tremefecit Olympum.

Illi sic deliberata-re discesserunt: hæc quidem deinde

in mare desiliit profundum de splendido Olympo,

Jupiter autem rediit suam in domum. Dii vero simul omnes assurrexerunt

ex sedibus, sui patris in-occursum; nec ullus sustinuit

535

expectare venientem, sed obvii steterunt omnes.

Sic hic quidem illic resedit in solio; neque eum Juno

ignoravit, conspicata, quod cum-ipso contulerat consilia

argenteos-pedes-habens Thetis, filia marini senis.

Statim conviciis Jovem Saturnium allocuta-est.

540

Quis vero tecum, dolose, deorum contulit consilia?

semper tibi gratum est, a-me seorsum agentem,

clandestina meditantem statuere: neque aliquod unquam mihi

lubens ausus-es dicere verbum quod cogitaveris.

Huic autem respondit deinde pater hominumque deorumque:

545

Juno, ne vero omnia mea spera consilia

te scituram: difficilia tibi erunt, uxor quamvis mea sis.

Sed quod quidem par fuerit te audire, nullus inde

neque deorum prior hoc sciet, neque hominum:

quod autem ego seorsum a-diis voluero animo-concipere,

550

ne tu hæc singula interroga neu perscrutare.

Huic autem respondit deinde magnos-oculos-habens veneranda Juno:

severissime Saturnie, quale hoc verbum dixisti!

Et valde te pridem neque interrogo nec perscrutor;

sed perquietus ea consultas, quæcunque vis:

555

nunc autem vehementer timeo in animo, ne te seduxerit

argenteos-pedes-habens Thetis, filia marini senis.

Matutina enim tibi assedit et prehendit genua;

cui te suspicor annuisse certum, ut Achillem

honores, perdas autem multos ad naves Achivorum.

560

Hanc autem respondens allocutus-est nubes-cogens Jupiter:

improba, semper quidem suspicaris, nec te lateo:

agere tamen nihil poteris, sed ab animo aliena

magis mihi eris: hoc autem tibi et acerbius erit.

Si vero ita hoc est ut suspicor, mihi erit gratum.

565

Verum tacita sede, meoque obedi verbo;

ne tibi non prosint, quotquot dii sunt in Olympo,

propius accedentes, quando tibi invictas manus injecero.

Sic dixit: timuit autem magnis-oculis verenda Juno;

et tacita sedit, inflectens suum cor;[TR3]

570

ingemuerunt autem per domum Jovis dii cœlestes.

His vero Vulcanus inclytus-artifex incepit concionari,

matri dilectæ gratificans, candidas-ulnas-habenti Junoni:

Profecto pestifera facta hæc erunt, nec amplius tolerabilia,

si jam vos mortalium gratia contenditis hoc-modo,

575

interque deos tumultum agitatis; neque ulla convivii

boni erit voluptas, quoniam pejora vincunt.

Matrem autem ego admoneo, et ipsam licet intelligentem,

patri caro obsequium præstare Jovi, ut ne iterum

jurget pater, et nobis convivium conturbet.

580

Si enim velit Olympius fulminator

ex sedibus deturbare.... ille enim longe potentissimus est.

At tu hunc verbis demulceto mollibus;

statim deinde placidus Olympius erit nobis.

Sic igitur dixit; et surgens poculum duplex

585

matri dilectæ in manibus posuit, et ipsam allocutus-est:

Tolera, mater mea, et sustine, dolens licet,

ne te, cara quanquam mihi es, his in oculis videam

verberatam: tunc vero non potero, dolens quantumvis,

juvare: difficilis enim Olympius ad-resistentum.

590

Jam enim me et alias auxiliari aggressum

dejecit, pede prehensum, de limine divino.

Totum vero diem ferebar, unaque-cum sole occidente

decidi in Lemno: parum autem amplius animæ inerat:

ibi me Sinties viri statim exceperunt cadentem.

595

Sic dixit; risit autem dea candidas-ulnas-habens Juno:

ridensque a-filio accepit manu poculum.

Atque ille ceteris diis a-dextra-exorsus omnibus

infundebat, dulce nectar a cratere hauriens.

Immensus autem excitatus-est risus beatis diis,

600

ut viderunt Vulcanum per ædes properantem.

Sic tunc totum diem usque-ad solem occidentem

convivabantur, nec quicquam animus indigebat dapibus æquis,

non cithara perpulcra, quam tenebat Apollo,

Musisque, quæ canebant alternantes voce pulcra.

605

Sed postquam occidit splendida lux solis,

hi quidem decubituri abierunt domum unusquisque,

ubi cuique domum perinclytus utroque-pede-infirmus,

Vulcanus, fecerat sollertibus præcordiis.

Jupiter autem ad suum lectum abiit Olympius fulgurator,

610

ubi pridem dormiebat, quando ipsum dulcis somnus invaderet:

illic dormivit, quum-ascendisset; juxtaque aureum-solium-habens Juno.