The Project Gutenberg eBook of La Divina Comèdia: Complete
Title: La Divina Comèdia: Complete
Author: Dante Alighieri
Translator: Ermes Primiano Culos
Release date: July 3, 2005 [eBook #16190]
Most recently updated: May 28, 2019
Language: Friulian
LA DIVINA COMÈDIA
By di Dante Alighieri
Tradusiòn furlana di Ermes Culòs
2006
CONTENTS
(Ermes Culòs, Ashcroft, June [2006])Preàmbul
DANTES COMEDY IN FRIULIAN
Translators note
Friulian is the language of my childhood, the language I spoke with my parents and brothers and friends in my hometown in the northeastern region of Italy known as Friuli. It is still my preferred language of conversation with my brothers and Friulian-speaking with friends. Whats Friulian? Maybe the best way to describe it is by imagining what England was like, say, a hundred years or so after the Normans invaded it & settled in for the long haul. In doing so they pretty much changed the cultural and linguisticic landscape of England. In pre-Norman times, the English were quite contènt to do their rough & tumble business in the old Saxon language; but with the coming of the Normans, the old Saxon was just not good enough for the conquering overlords. It needed something more to enable them to take care of their educational, religious, social and commercial needs. And so you had a situation where the ruling classes spoke a sort of Frenchified Saxon (which was to become the English of today), while the workers, the peasantsyou know, the lower sortwent on speaking Saxon. And so those rude folks kept on raising and butchering pigs and cattle for their masters; but they never ever served pig or cow steak for them. Notheir masters insisted on being treated with luscious chunks of pork or beef (boef). That, in more ways than one, has been the case in Friuli. Italian has beenand continues to bethe educational, commercial and administrative language of the region, while Friulian has traditionally been the language spoken by the common folk, mainly in the rural areas. Time was when speaking Friulan in a public, polite setting, would give away your peasant origin, and that wouldnt do. But lets not think that this sort of linguistic snobbery is a peculiarity of Italian only. Every language has its Professor Higgins & Eliza Doolittle. Friulian itself is not squeaky clean when it comes to that. My Dante itself may, by some purists, be seen as a Friulian aberration, since it does not conform to what is generally regarded as the classical Friulian, the Friulian spoken in such strongholds as Udine or San Daniele del Friuli.
My Friulian translation of Dante, then, is, in part at least, a reaction to that sort of thing. Could Friulianthe lowly, peasant Friulian, particularly the Friulian used in the fields and alleys and bars of Pasolinis Casarsacope with the supreme sophistication of Dantes language and concepts? The readers will, of course, judge for themselves. Certainly they will get at least a sense of what would have happened if Dantes muse had been weaned on the banks of the Tagliamento instead of the Arno.
(Ermes Culòs, Ashcroft, June 2006)Preàmbul
Chista tradusiòn a è stada fata par divièrsis raòns. Ta li mès ùltimis vìitis a San Zuan iai notàt che i zòvins a no ùin cuai maj il furlàn cuant ca discòrin fra di lòu. Cuai sempri a si esprìmin in taliànencja cuant ca cjacarèjn cuj so genitòus. Che chistu al sedi in ducju i sens un ben o un mal a è roba discutìbil. A somèa, però, che sta uansa daj zòvins a stà segnalànt un mandi a la lenga furlàna. Cuant che scju zòvins a saràn encja lòu pàris e màris, cuai sensaltri a ghi parlaràn taliàn ai so fioj, cul riultàt che paj fioj di che generasiòn lì il furlàn al sarà na curioitàt e basta; sensaltri a nol sarà pì che lenga viva ca uàvin i so nònus. Cussì chista tradusiòn a è un me pìsul contribùt a la preervasiòn da la lenga daj nustri vècjus.
I me fioj, nasùs in Canada, a cognòsin amondi puc il furlàn. Una dì, forsi, a saràn tentàs di parlà il furlàn si no altri par capì sè cal à scrìt so pari. A pòl dasi encja che il me lavoru a ju incurioarà a lei Danteca no sarès tant na bruta roba.
A mi par di capì che La Divina Comèdia a è stada zà traduuda in furlàn, però in tal furlàn clásic, di Ùdin, di San Danèj. Da sé chi saj jò, li òperis di Dante a no sòn maj stàdis traduùdis (par complèt) tal furlàn di San Zuan di Cjaarsacal sarès il me furlàn, la lenga daj me vècjus, daj me fràdis, da li me memòris da frut. Par tradui Dante a no mi ocorarès altra raòn che chista.
Pasolini, in ta un daj so scrìs, al à sugerìt che par tant valòu culturàl cal vèdi, il furlàn al resta pur sempri la lenga dal contadìn; a me mòut di capìlu, na lenga che, encja se coma spièli a fà ben jodi se cal è un furlàn, a resta pur sempri na lenga semplicjòta, adatada a la vita da paeùt, cu la so parlada daj cjamps, da li stàlis, da la plasa, dal bar, da la marìnda e sèna, da li nòsis, daj funeraj, e daj odòus e rumòus da li sèris di estàt. Una lenga, duncja, sensa nisuna pretèa di podej tirasi sù da la cjera e rivà a esprìmi valòus culturaj pì als e astràs.
E che lì, che di jodi se Dante al varès podùt uà il furlàn coma il so dolce stil novo invensi dal toscànche lì a è stada na roba ca mia incurioìt tant e ca mi a pocàt un bièl puc a fà stu còmpit.Guida a la pronuncja dai vocàbuj uàs in ta chista tradusiòn
Vocàls:
Li vocals a vàn pronuncjàdis coma chès dal taliàn. Il acènt vièrt ( ` ) al è uàt par indicà la sìlaba ca risèif l acènt naturàl da la peràula o pur par indicà significàs diferèns da la peràula, coma par eempli nòta e notà. Par raòns di semplicitàt a no sòn uàs altri acèns (coma chèl sieràt o chèl dopli). Coma tal cau di nòta e notà, la distinsiòn di significàt a è rinduda asaj ben dal acènt vièrt.
Consonàntis:
1. La i-lùngja ( j ) a è uada par indicà il sun da la j in peràulis coma jò e cjàa. 2. La z a è sempri dolsa, coma ta li peràulis zìn e zìmul. 3. La s a è cuai sempri dura, coma in ta li peràulis stala, strapàs e mestri. Ogni tant a ritèn il sun dols, coma tal taliàn; par eempli sdrondenà, sbati, e slungjà. Cuant che la s in miès di dos vocàls a è dolsa, a vèn indicada cul sen diacrìtic ?, coma in ta scju eèmplis chì: caua, muliìn, Cjaarsa. 4. La c o la g seguida da la i-lùngja a ghi conferìs a la c o a la g il sun mol coma ta li peràulis dincj e grancj o pùr dongja e stangja. 5. La tradusiòn a no fà distinsiòn fra la c dura e la q.Eigènsis di rima:
La tradusiòn a mantèn il pì pusìbul la tersa rima dal originàl, encja se ogni tant a rìmin doma li ùltimis dos lèteris di na riga (o adiritùra lùltima e basta), càus ca susèdin raramìnt in Dante.
La tradusiòn a si atèn pur a la endecasìlaba dal originàl. Purtròp, rìghis di dèis o dòdis sìlabis, na volta chì, na volta lì, a sbrìsin jù. A è da notà, però, che encja Dante ogni tant al ua cualchi sìlaba in pì o in mancu.Riconosimìnt:
Ta la me tradusiòn a mia tant asistìt La Divina Commedia, Testo Critico della Società Dantesca Italiana, riveduto, col commento Scartazziniano rifatto da Giuseppe Vandelli. A mia pur judàt la version eletrònica Mediasoft da La Divina Commedia. Par mancjànsa di un vocabolari dal furlàn di San Zuan di Cjaarsa, iai uàt il Vocabolario della Lingua Friulana di Maria Tore Barbina, ca mi è stàt amondi ùtil, coma che ogni tant a mi è stàt ùtil pur Il Nuovo Pirona. A standardià la me ortografìa a mi à pur judàt tant me fradi Tony. Edizione riveduta aprile 2019.
INFIÈR
Cjànt Prin
mi soj cjatàt in ta un bosc cussì1 scur
chel troj just i no podevi pì cjatà.
A contalu di nòuf a è pròpit dur:
stu post salvadi al sgrifava par dut
che al pensàighi al fà di nòuf timòur!
Che colp amàr! Murì al era puc pì brut!
Ma par tratà dal ben chi vevi cjatàt
i parlarài dal altri chi vevi jodùt.
I no saj pròpit coma chi eri entràt:
cul grant sùn chen chel momènt i vevi,
la strada justa i vevi bandonàt.
Necuàrt chen riva in sù i zevi
pròpit là ca finiva la valada
se tremarolan tal còu chi sintevi
in alt jodùt i vevi la so spalada
vistida belzà dai ràis dal planeta
cal mena i àltris dres pa la so strada.
Mancu poura aloramaladeta
sintùt i vevi che'n tal còu a lunc duràt
mi veva'n che nòt di dolòu, puareta.
E coma chèl che cuj so sfuàrs da mat
al è rivàt da londa a la riva
al vuarda di nòuf il perìcul scjampàt,
cussì jo cu la mìns ca mi buliva
voltàt davòu mi eri a vuardà il pàs
che maj, ma maj, lasàt al à zent viva.
Dopo èsimi ripoàt dal strapàs
mi eri metùt a zìn sù pa la riva,
faìnt chel piè fer sempril fòs il pì bas.
Jòt tu, in ta la culìna, viva,
na lins tant svelta e lieruta
cu na pièl macjada ca la vistiva
davànt di me dut taun colp si buta
e tant intrìc a mi dà, sta trapela
che'n davòu e tant mi poca la trojuta!
In ta sta matìna amondi biela
al zeva sùl soreli cun che stèlis
che cun luj a èrin cuant chel amòu divìn al veva
par prin movùt dùtis che ròbis bièlis;
cussì che i vevi raòn di sperà
da la linsa dal pèl pituràt e lìs
cul timp el dòls da la stagjòn cal era;
ma ben i no savèis se poura che fàt
mi veva'l jodi un leòn che da la siera
ben cuntra di me si veva slancjàt
cul cjavòn alt e na fàn rabiòa
che laria stesa, po, a veva tremàt.
E na lupa par sigùr bramoa
par via da la so gran magresa
a cuj volèvia fàighila peloa?
a mi a mi era di tanta gravesa
cul teròu cal vegneva fòu dai so vuj
che vìa luj il sperà da laltesa!
E coma chèl che da fà si dà doma par luj,
cuant cal riva il momènt cal pièrt su dut
al stenta alòr di cròdighi ai so puòrs vuj;
cussì i eri restàt jòn ta chel trojùt
parsè chel nemàl mi pocava sensa pàs
fin là che d'jodi'l soreli i no vevi pì podùt.
Intànt chi mi ruvinavi là a bàs
davànt daj vuj no mi èria capitàt
chèl che scoltàt puc i vìn tai timps pasàs.
Cuant che davànt di me si veva mostràt
Mierere di me, ghi vevi sigàt,
se sotu tu, ombrena o omp fàt?
E luj cussì: Omp no; omp i soj zà stàt,
e i mès a èrin dùcjus doj lombàrs;
tant il un2 che l altri bon mantovànl è stàt.
Nasùt sub Julio, encja se un puc tars,
vivùt i'ai a Roma sot il bon Augùst
tal timp dai dìus dal dut fals e buiàrs.
I soj stàt poèta e cjantàt i'ai dal just
fi dAnchie, vegnùt uchì da Troja,
dopchel Iliòn bruà jodùt oh al veva cun disgust.
Ma tu, di vignì chì parsèi àtu voja?
Parsèi no scjàlitu la culinuta
che di dut sè ca è di bon ninvoja?
Sotu tu chel Virgìlio, font maj suta,
che dal bièl parlà maj no ti sòs sidìn?
ghi vevi rispundùt cun la front basuta.
O! dai altri poètas onòu e rimpìn,
i speri cal zòvil grant lei e amòu
ca mian fàt zìn sercia dal to lumìn.
Ti sòs tu il me mestri e autòu;
chèl ti sòs che da chèl iai cjòlt
il stil bièl che cussì tant mia fàt onòu.
Jòt che lupa che fàt fà mia un ziravòlt:
liberèimi di ic, tu chi ti sàs tant,
che ic cussì tant lasàt mi'a stravòlt.
Cambia strada prima da zì ndavànt,
al veva dita, vìnt jodùt li me làgrimis,
se stu brut bosc ti vùs lasà scjampànt,
che la bèstia che par chè ti plànzis
a no lasa nisùn pasà par sta via.
A lu copa e bastacussì a lu mpedìs.
A è tant colma di cativèria
che maj vuèita a no è di brama
sempri a si stonfarès, sta bruta tròja!
Cun tancju nemaj a fà da putana
e pì ncjamò a saràn fin chel Veltri3 a la farà ben crepà, sta rufiana.
Chistu nol mangiarà nè cjera nè peltri,
ma cognosensa, amòu e gran virtùt,
e luj al vivarà tra feltri e feltri.
Sta puora Italia a varà alòr salùt
che par chè a è muarta la Camiluta
ferida cun Euriàl, Turn e Niùt.
Chistu a la scorsarà da cjaa e viluta,
fin ca la varàn tal Infièr ributada,
ndà chenradiada è linvìdia bruta.
Jò pal to ben i ghi lai zà pensada;
tenti davòu di me; stami visìn;
i zarìn fòu di chì par leterna strada,
indulà che i disperàs a sìghin,
e si lamèntin li ànimis vècis
che dùtis la seconda muàrt a bràmin;
t jodaràs, po, chès ca sòn contèntis
tal gran fòuc, parsè ca spèrin di zì lì,
un bièl dì, fra li ànimis beàdis.
Dopo, se cun lòu i ti volaràs zì,
ti zaràs cun ànima ben pì degna:
e cun ic ti lasarài al me partì;
chel imperatòu che lasù al regna
par chjòi soj stàt ribèl al so alt comànt,
par chel post, jòt, a mi stima ànima ndegna.
Chìl stà chèl che di dùt al è comandànt,
chì al è il so post e la so sitàt:
beàt chèl che chì al clàma ndavànt!
Ti implori di nòuf, poeta laudàt,
par chel diu che tu no tiàs cognosùt,
fàn mòut chi scjampi stu mal disgrasiàt,
mènimin ta chel post chi tias jodùt,
chi vuej jodi la puarta di San Pièri
e chej chal jodi a tiàn tant displaùt.
Movùt si veva, e jò stàt dongja ghi'eri.
Cjànt Secònt
al cioleva i nemaj ca sòn in cjera
da li fadìis sos, e doma jò uchì
mi preparavi par scombati che guera
tant dal cjaminà e pì da la pietàt
che'n dut jodi i faraj comca era.
Judàimi, Mùis; e Nzèn4, tenti alsàt.
O mìns che scrìt ti'as chel chiài jodùt,
jodi uchì si farà la to nobilitàt.
I ài tacàt: Poèta, vuàrdimi dùt,
jòt se di virtùt in dai asaj, e còu,
prin di vèimin tal pas pì alt metùt.
Tu ti dìs che di Silvio il genitòu,5 encjamò corutìbil, al imortàl
sècul zùt al è, cun cjàr e pièl par fòu.
Però, sel aversari di ogni màl
stàt bon cun luj al è pensànt al alt efièt
che da luj vegnùt al sarès, e'l cuj e'l cual,
no ghi par un gran màl al omp di intelèt,
che luj al era di Roma e dal impèr
dal grant empìreo par pari elèt:
e chè, po, a volej dii dut il vèr,
stabilid'a è stada coma il post sant
ndà cal vìf il sucesòu dal grant Pièr.
Par chist andada che tu ti ghi dàs vànt,
al veva cjatàt fòu ròbis che a vinsi judàt
lu vèvin, fin pal Papa, pìndavànt;
il Vas6 delesiòn si era pur inoltràt
par partàighi cunfuàrt a chej puòrs fedej
che di podej salvasi a vèvin speràt.
Ma jò parsèi vègniu? Non dee di miej?
I no soj jò Enèa, e nència Pauli;
ca cròdin chi lu mèriti, a'n d'ee, po, di chej?
A è par chistu che se jòi mi lasi zì lì
dal dut mat i pòl vignì considerát:
tu chi ti sàs, dìs tu, ch'i no rivi jò fin lì.
E coma chèl che pì nol vòu il bramàt,
e nòuf pensèis a ghi càmbin propòit,
che sè che prin al era, dut al è cambiàt;
parsè che'n tal pensej bandonàt i'ai l'imprea,
che pròpit bruta a mi'era dal prinsìpit.
Se jò i ài ben capìt la to intea,
rispundùt mi à la bun ombrena,
ti sòs un bièl puc pauròus, no zova scua;
e sta poura tanti vòltis il omp a frena
e ghimpedìs di creà ròbis bièlis;
cussì a fàn li bèstis cuant ca àn ombrena.
Par che da stu timòu lìbar ti sèdis,
i diarài di te dut chèl chi saj
da cuant ch'i'ai par prin jodùt i to pensèis.
Lì i'eri cun chej che pìn alt no zaràn maj,
e una, beàda fra li beàdis,
clamàt mi'a, e jò dìt ghi'ai, Dìmi, daj.
Ghi luèvin i vuj pì da li stèlis,
e scuminsiàt a veva, dolsa e buna,
cun vòus da ànzuln ta li peràulis:
O tu buna ànima mantovana,
famoa encjamòn tal mont e'n sù,
e fin chel mont al dura e si lontana,
il me bon compaj, e no par cau,
n ta chel rivòn deèrt tant al èmpedìt
dal cjaminà che dal timòu al vòu zì jù.
chjò tars al judalu mi sedi levada,
coma ch'i ài di luj lasù capìt.
Adès mòviti: cun peràula ornada
e cun sè che pì a zova par tègnilu sù,
jùdilu, chjò mi sìnti consolada.
Beatrìs jò i soj, chi ti prej da ca sù;
i vèn dal post ndulà chi vorès tornà;
parlà mi fàl amòu cal è pin sù.
Cuant chi torni cul me signòu a tabajà,
di te i mi lodaraj tant spès cun luj.
Taùt a veva: e pront jò a favelà.
O fiòla di virtùt, unica par cuj
la nùstra rasa ancolma pì di dùt
chel cjèl che tant mancu grancj al à i sìrcui.
Tant mi plàs il òrdin chi ài risevùt,
chel ubidì, se belzàl fòs, al sarès tàrs:
dìs pur il to volej; al sarà sintùt.
Ma dìmi parsè che riguàrt no tias cuj muàrs
di vignì ca jùn tal scur di stu centri
da chel grant post, ndulà che di tornà ti àrs.
Volìnt tu cul savej zì tant in dentri,
i ti dìs sùbit, ghi veva rispundùt,
parsè chi noai poura di stu post chi èntri.
Si à di tèmi doma di chèl, di dut
chèl, cal podarès a àltris fàighi mal;
daltri no, ca nocòr cal sedi temùt.
Jòi soj fata, par gràsia di Diu, tal,
che tocjada i no vèn da la vustra mièria,
e par chèl stu grant fòuc no mi è letàl.
Fèmina gentìl7 a stà lasùn pensej e sèria
par chistimpedimìnt che par me ti vàs,
che dal judii ver lasù cori no si pòl via.
Chìsta a ghia fàt sen a Lùsia8, pìn bàs
e ghia dita: Al à di tel to fedèl
amondi biugna; chistu adès ti lu sàs.
Lùsia, che cuntra a è di ogni crudèl,
vegnuda a è li ndulà chieri jò,
beàda, sintada cun lantìca Rachèl.